2020 Yılı Kamu İşletmeleri Genel Raporu.pdf

KAMU İŞLETMELERİ 2020 YILI GENEL RAPORU Aralık 2021 T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI

T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI KAMU İŞLETMELERİ 2020 YILI GENEL RAPORU Aralık 2021

Kamu İşletmeleri 2020 yılı Genel Raporu, 6085 sayılı Sayıştay Kanunu’nun 43’üncü maddesi gereği hazırlanarak, Rapor Değerlendirme Kurulu’nun 27.12.2021 tarihli ve 518/1 sayılı kararıyla kabul edilmiştir.

 İÇİNDEKİLER

1. GENEL ÇERÇEVE ............................................................................................................. 1 1.1.Raporun Amacı ................................................................................................................ 2 1.2. Raporun Hazırlanma Yöntemi ve Kapsamı .................................................................... 2 1.3. Raporun Kapsamındaki Kamu İşletmeleriyle İlgili Gelişmeler ...................................... 3
2. KAMU İŞLETMELERİ HAKKINDA GENEL BİLGİ ................................................... 8 2.1. Kamu İşletmeciliğinin Tarihi Gelişimi ........................................................................ 8 2.2. Kamu İşletmelerinin Tasnifi ........................................................................................ 12
3. KAMU İŞLETMELERİNİN FAALİYETLERİ ............................................................. 13 3.1. Kamu İşletmeleri Faaliyetlerine İlişkin Hedef ve Politikalar ...................................... 13 3.2. Kamu İşletmelerine İlişkin Genel Bilgiler ve Değerlendirme.................................... 15 3.3. İstihdam ..................................................................................................................... 17 3.4. İşletme Çalışmaları ..................................................................................................... 21 3.4.1. Alımlar ................................................................................................................. 21 3.4.2. İşletme Dönem Sonuçları ..................................................................................... 24 3.5. Yatırımlar .................................................................................................................. 27 3.6. Bağlı Şirketler/Ortaklıklar ve İştirakler ....................................................................... 29 EK: KAMU İŞLETMELERİ LİSTESİ VE İŞLETMELERE İLİŞKİN BAŞLICA BİLGİLER (31.12.2020) ........................................................................................................ 33

TABLOLAR LİSTESİ Tablo 1 : Kamu İşletmelerine İlişkin Başlıca Bilgiler .............................................................. 16 Tablo 2 : Personel Sayısı ve Personel Giderleri ...................................................................... 20 Tablo 3 : Alımlar ...................................................................................................................... 23 Tablo 4 : Kamu İktisadi Teşebbüsleri, Özelleştirme Kapsam ve Programdaki Kuruluşlar ve Diğer Kuruluşlar Dönem Sonuçları .......................................................................................... 24 Tablo 5 : Bankalar Dönem Sonuçları ....................................................................................... 25 Tablo 6 : Sigorta Şirketleri Dönem Sonuçları .......................................................................... 25 Tablo 7 : Diğer Mali Kuruluşlar Dönem Sonuçları .................................................................. 26 Tablo 8 : Kamu İşletmelerinin Yatırım Programı Kapsamında Yapılan Yatırımları ............... 28 Tablo 9 : Nakdi Yatırım Harcamaları ...................................................................................... 29 Tablo 10 : Bağlı Şirketler/Ortaklıklar ve İştiraklere İlişkin Başlıca Bilgiler ........................... 31

KISALTMALAR AOÇ : Atatürk Orman Çiftliği BDDK : Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu BOTAŞ : Boru Hatları ile Petrol Taşıma AŞ DHMİ : Devlet Hava Meydanları İşletmesi Genel Müdürlüğü DMO : Devlet Malzeme Ofisi Genel Müdürlüğü ESK : Et ve Süt Kurumu EÜAŞ : Elektik Üretim Anonim Şirketi EXİMBANK : Türkiye İhracat Kredi Bankası AŞ GSYH : Gayrisafi Yurt İçi Hâsıla GYO : Gayrimenkul Yatırım Ortaklığı İDT : İktisadi Devlet Teşekkülleri KBİ : Tasfiye Halinde Karadeniz Bakır İşletmeleri AŞ KHK : Kanun Hükmünde Kararname KİK : Kamu İktisadi Kuruluşları KİT : Kamu İktisadi Teşebbüsü MKE : Makine ve Kimya Endüstrisi AŞ MPİ : Milli Piyango İdaresi Genel Müdürlüğü PTT : T.C. Posta ve Telgraf Teşkilatı AŞ TBMM : Türkiye Büyük Millet Meclisi TCDD : T.C. Devlet Demiryolları İşletmesi Genel Müdürlüğü TEDAŞ : Türkiye Elektrik Dağıtım AŞ TEİAŞ : Türkiye Elektrik İletim AŞ TEMSAN : Türkiye Elektromekanik Sanayi AŞ TİGEM : Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü TİM : Taşkömürü İşletme Müessesesi TOKİ : Toplu Konut İdaresi Başkanlığı TPAO : Türkiye Petrolleri AO TTK : Türkiye Taşkömürü Kurumu Genel Müdürlüğü TÜDEMSAŞ : Türkiye Demiryolu Makinaları Sanayii AŞ TÜRASAŞ : Türkiye Raylı Sistem Araçları Sanayi AŞ TÜLOMSAŞ : Türkiye Lokomotif ve Motor Sanayii AŞ TÜVASAŞ : Türkiye Vagon Sanayisi AŞ TVF : Türkiye Varlık Fonu Yönetimi AŞ ZKB : Ziraat Katılım Bankası

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2020 Yılı Genel Raporu 1

1. GENEL ÇERÇEVE Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 165’inci maddesi uyarınca, sermayesinin yarısından fazlası doğrudan doğruya veya dolaylı olarak Devlete ait olan kamu kuruluş ve ortaklıklarının Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) tarafından denetlenmesine ilişkin esasların kanunla düzenleneceği hüküm altına alınmıştır. Bu kapsamda 09.04.1987 tarihli ve 19426 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 3346 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüsleri ile Fonların Türkiye Büyük Millet Meclisince Denetlenmesinin Düzenlenmesi Hakkında Kanun ile; kamu iktisadi teşebbüslerinin Türkiye Büyük Millet Meclisince kuruluş amaçlarına göre denetlenmesine dair usul ve esaslar düzenlenmiştir. 3346 sayılı Kanun uyarınca, kamu iktisadi teşebbüslerinin Türkiye Büyük Millet Meclisince denetlenmesini sağlamak üzere, Türkiye Büyük Millet Meclisince seçilecek 35 milletvekilinden oluşan Türkiye Büyük Millet Meclisi Kamu İktisadi Teşebbüsleri Komisyonu kurulmuş olup, Komisyon’un Sayıştay raporlarıyla Cumhurbaşkanlığının sevk edeceği diğer raporları ve varsa kendisince tespit edilen konuları inceleyeceği hüküm altına alınmıştır. 6085 sayılı Sayıştay Kanunu’nun denetim alanına ilişkin 4’üncü maddesinin üçüncü fıkrasında ise 3346 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüsleri ile Fonların Türkiye Büyük Millet Meclisince Denetlenmesinin Düzenlenmesi Hakkında Kanun’un 2’nci maddesi kapsamına giren kamu kurum, kuruluş ve ortaklıklarının Türkiye Büyük Millet Meclisince denetlenmesinin, bu Kanun ve diğer kanunlarda belirtilen usul ve esaslar çerçevesinde Sayıştay tarafından yerine getirileceği düzenlemesi yer almaktadır. Kamu işletmeleri denetimi; kamu idarelerinin hesap ve işlemleri ile mali rapor ve tablolarının güvenilirliği ve doğruluğu hakkında görüş bildirilmesi, kamu idarelerinin gelir, gider ve mallarına ilişkin hesap ve işlemlerinin kanunlara ve diğer hukuki düzenlemelere uygun olup olmadığının tespiti, ulusal ekonomiye faydalı olabilmesi için özerk bir tarzda, ekonominin kuralları ve ekonomik gerekler dahilinde, verimlilik ve kârlılık ilkeleri doğrultusunda yönetilip yönetilmediğinin, kuruluş amaçlarına ulaşmalarını teminen; faaliyetlerinin mevzuata, uzun vadeli kalkınma planına ve planın uygulama programlarına uygunluğunun, mali yönetim ve iç kontrol sistemlerinin değerlendirilmesidir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2020 Yılı Genel Raporu 2 Sayıştay tarafından kamu işletmelerine ilişkin olarak yapılacak denetimin amacı;

• Kamu idaresinin hesap ve işlemleri ile mali rapor ve tablolarının, mali raporlama standartları doğrultusunda denetlenen kamu idaresinin mali durumunu ve faaliyet sonuçlarını tüm önemli yönleriyle doğru ve güvenilir bir biçimde gösterip göstermediği hakkında denetim görüşü oluşturmak,
• Kamu idaresinin gelir, gider, mal hesapları ile diğer hesap ve işlemlerinin kanunlara ve diğer hukuki düzenlemelere uygun olup olmadığını tespit etmek,
• Kamu idaresinin ulusal ekonomiye faydalı olabilmesi için özerk bir tarzda, ekonominin kuralları ve ekonomik gerekler dahilinde, verimlilik ve kârlılık ilkeleri doğrultusunda yönetilip yönetilmediğini değerlendirmek,
• Kamu idaresinin kuruluş amaçlarına ulaşmalarını teminen; faaliyetlerinin mevzuata, uzun vadeli kalkınma planına ve planın uygulama programlarına uygunluğunu tespit etmek,
• Mali yönetim ve iç kontrol sistemlerini değerlendirmek,
• Kamu idaresinin bilanço ve netice hesaplarının Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulmasına esas denetim raporu hazırlamaktır. 1.1. Raporun Amacı Kamu İşletmeleri Genel Raporu, 6085 sayılı Kanun’un 43’üncü maddesi gereğince, denetlenen kamu işletmelerinin yıllık faaliyet sonuçları ile denetimlerine ilişkin genel tespitler hakkında kamuoyunu bilgilendirmek amacıyla her yıl hazırlanmaktadır. Kamu İşletmeleri Genel Raporu ile kamu işletmelerinin faaliyet sonuçları hakkında kamuoyuna güvenilir ve yeterli bilgi sunulması, kamu idarelerinin performansının genel olarak değerlendirilmesi, hesap verme sorumluluğu ile mali saydamlığın yerleştirilmesi ve yaygınlaştırılması amaçlanmaktadır. 1.2. Raporun Hazırlanma Yöntemi ve Kapsamı 02.04.1987 tarihli ve 3346 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüsleri ile Fonların Türkiye Büyük Millet Meclisince Denetlenmesinin Düzenlenmesi Hakkında Kanunun 2’nci maddesi kapsamına giren, ödenmiş sermayesinin yarısından fazlası kamu tüzelkişilerince sağlanmış olan kurumlar ile bu kurumların ödenmiş sermayesinin yarısından fazlasını sağlamış oldukları diğer kurumlar ve yukarıda sayılanlardan olmamakla beraber kendilerine bazı kamu yetki ve

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2020 Yılı Genel Raporu 3 görevleri verilmiş olup galip vasıfları bu kamu hizmetlerini yürütmek olan ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarından olmayan özel kanunlara tabi kurumlar ve İller Bankası’nın Türkiye Büyük Millet Meclisince denetlenmesi 6085 sayılı Sayıştay Kanunu uyarınca Sayıştay tarafından yerine getirilmektedir. Bu kapsamda denetlenen kuruluşların, yıllık faaliyet sonuçlarını içeren genel rapor hazırlanmakta ve kamuoyunu bilgilendirmek amacıyla her yıl duyurulmaktadır. Kamu İşletmeleri Genel Raporu, denetim grup başkanlıkları tarafından hazırlanan kamu işletmeleri yıllık raporlarında yer alan füzyon verilerin konsolide edilmesi ve Genel Rapor’da yer verilmesi uygun görülen diğer hususların önemlilik, genellik arz etme ve kamuoyu bilgisine sunulma gerekliliği kriterleri çerçevesinde analiz edilmesi suretiyle hazırlanmaktadır. Rapor Değerlendirme Kurulu tarafından izleyen yılın sonuna kadar son şekli verilen Kamu İşletmeleri Genel Raporu, Sayıştay’ın resmi internet sitesinde yayınlanmaktadır. Rapor kapsamında kamu işletmeleri; hukuki yapıları, nitelikleri ve işleyişleri dikkate alınarak “Kamu İktisadi Teşebbüsleri”, “Özelleştirme Kapsam ve Programındaki Kuruluşlar”, “Mali Kuruluşlar” ve “Diğer Kuruluşlar” olarak tasnif edilmiş ve yıllık faaliyetlerine ilişkin değerlendirmeler bu doğrultuda yapılmıştır. Rapor’da yer alan kamu işletmelerine ilişkin veriler, karşılaştırmaya imkân vermesi açısından üç yıllık olarak sunulmuştur. 1.3. Raporun Kapsamındaki Kamu İşletmeleriyle İlgili Gelişmeler 2018, 2019 ve 2020 yılında kamu işletmeleriyle ilgili gelişmelere aşağıda yer verilmiştir. 2018 yılında; Tasfiye Halindeki Karadeniz Bakır İşletmeleri AŞ ile Türkiye Elektrik Ticaret ve Taahhüt AŞ’nin tüzel kişiliği kaldırılmış, Türkiye Vakıflar Bankası TAO denetim kapsamından çıkmıştır. Bu dönemde; Anadolum Destek Lojistik Hizmetleri Sanayi ve Ticaret AŞ, Kule Verici Tesisleri İletişim ve Teknolojileri AŞ ile Ziraat Girişim Sermayesi Yatırım Ortaklığı AŞ kurulmuştur. 2018 yılında Sayıştay tarafından kamu işletmeleri ile ilgili olarak 5 adedi kıst rapor olmak üzere 73 adet rapor hazırlanmıştır. 2019 yılında; Halk Portföy AŞ’nin tüzel kişiliği kaldırılarak denetim kapsamından çıkarılmıştır. Bu dönemde; Askeri Fabrika ve Tersane İşletme AŞ, Central Oto Kiralama AŞ,

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2020 Yılı Genel Raporu 4 Emlak Varlık Kiralama AŞ, PTT Bilgi Teknolojileri AŞ, PTT Para Lojistik ve Özel Güvenlik Hizmetleri AŞ, Raylı Sistemler Mühendislik ve Müşavirlik AŞ, Sofra Kurumsal ve Ödüllendirme Hizmetleri AŞ, Türkiye Kalkınma Fonu, ZG Tarım Piyasaları AŞ, ZG Tarım ve Hayvancılık Yatırımları AŞ ile Ziraat İşletme Yönetimi ve Gayrimenkul Geliştirme AŞ Sayıştay denetim kapsamına girmiştir. 2019 yılında, Sayıştay tarafından bir önceki yıla göre üç kuruluş için denetim raporu yazılmazken, onbir yeni kuruluş için denetim raporu hazırlanmıştır. Böylece 2019 yılında Sayıştay tarafından kamu işletmeleri ile ilgili olarak 6 adedi kıst rapor olmak üzere 81 adet rapor hazırlanmıştır. 2020 yılında;

• 20.11.2017 tarihli ve 696 sayılı KHK ile 6219 sayılı Kanun`da yapılan değişiklik kapsamında 03.12.2019 tarihli ve 1814 Sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile Türkiye Vakıflar Bankası TAO hisselerinden, diğer mülhak vakıflara ait olanları hariç olmak üzere, Vakıflar Genel Müdürlüğünün idare ve temsil ettiği (A) ve (B) grubu hisselerin 11.12.2019 tarihi itibarıyla Hazineye devredilmesi sonucunda; Türkiye Vakıflar Bankası TAO ile sermayesinin %50’den fazlasına sahip olduğu Vakıf Finansal Kiralama AŞ, Vakıf Faktoring AŞ, Vakıf Yatırım Menkul Değerler AŞ, Vakıf Enerji ve Madencilik AŞ, Vakıf Gayrimenkul Değerleme AŞ, Taksim Otelcilik AŞ, Vakıf Gayrimenkul Yatırım Ortaklığı AŞ, Vakıf Pazarlama Sanayi ve Ticaret AŞ ve bağlı şirketi PYS Güvenlik AŞ Sayıştay denetimi kapsamına girmiştir.
• Türkiye Vakıflar Bankası TAO, Türkiye Halk Bankası AŞ, T.C. Ziraat Bankası AŞ, Posta ve Telgraf Teşkilatı AŞ ve Türkiye Varlık Fonu’nun %20 oranında pay sahibi olduğu ve faaliyetlerine 2020 yılında başlayan Platform Ortak Kartlı Sistemler AŞ’de Sayıştay denetimi kapsamına girmiştir.
• 03.03.2020 tarihli ve 2186 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile TCDD’nin üç bağlı ortaklığı Türkiye Vagon Sanayii AŞ (TÜVASAŞ), Türkiye Lokomotif ve Motor Sanayii AŞ (TÜLOMSAŞ) ve Türkiye Demiryolu Makineleri Sanayii AŞ’nin (TÜDEMSAŞ) birleştirilmesi suretiyle Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığının ilgili kuruluşu olarak, iktisadi devlet teşekkülü statüsünde Türkiye Raylı Sistem Araçları Sanayi AŞ’nin (TÜRASAŞ) kurulması ve 30.07.2020 tarihinde tüzel kişilik kazanması neticesinde TÜRASAŞ Sayıştay denetimi kapsamına girmiştir.
• 04.04.2015 tarih ve 6648 sayılı Kanun ile kabul edilen Türkiye ile Sudan arasında İkili Tarımsal İşbirliği ve Ortaklığına İlişkin Anlaşma kapsamında Tarım İşletmeleri Genel

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2020 Yılı Genel Raporu 5 Müdürlüğü (TİGEM) tarafından kurulan ve sermayesinin %80’i TİGEM’e, %20’si de Sudan Tarım ve Ormancılık Bakanlığına ait olan Türk Sudan Uluslararası Tarım ve Hayvancılık AŞ’nin kuruluş esasları 15.03.2018 tarih ve 30161 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 2018/11226 sayılı Bakanlar Kurulu kararı ile belirlenmiş, Karar kapsamında şirket ana sözleşmesi Yüksek Planlama Kurulunun 30.05.2018 tarihli ve 2018/T-13 sayılı kararı ile onaylanmış, Şirketin kuruluşu 05.09.2018 tarihinde tamamlanmış ve 10.09.2018 tarihinde Ticaret Sicil Gazetesinde yayımlanmıştır. Şirket 2020 yılından itibaren Sayıştay denetimi kapsamına girmiştir.

• Tasfiye Halinde Karadeniz Bakır İşletmeleri AŞ’nin (KBİ) 26.03.2018 tarihinde yapılan 2017 yılı Olağan Genel Kurulu Toplantısında “tasfiye işlemlerinin tamamlanmasına, şirketin kapatılmasına, Şirketin Ticaret Sicil kaydının silinmesine ve ilgili vergi dairesine bildirilmesine” karar verilmiş olup söz konusu karar uyarınca; Şirket, 30.03.2018 tarihinde ticaret sicilinden terkin edilmiş ve keyfiyet 03.04.2018 tarih ve 9550 sayılı Ticaret Sicil Gazetesi’nde ilan edilmiş, Şirketin tüzel kişiliği sona ermiştir. Ancak, gerçek ve tüzel kişi ortaklar tarafından 2017 yılı Olağan Genel Kurulu Toplantısının iptali için dava açılmış olup 13.11.2019 tarihinde kesinleşen karar çerçevesinde Ankara Ticaret Sicil Müdürlüğü tarafından 11.02.2020 tarihli Ticaret Sicil Gazetesi’nde yapılan tescil işlemi ile KBİ mevcut davalar ile sınırlı olmak üzere yeniden ihya edilmiştir. 6102 sayılı Ticaret Kanunu’nun 547’nci maddesi uyarınca Şirketin ek tasfiyesine karar verilmesi sonucunda Şirket, Ankara 9. ve 5. Asliye Ticaret Mahkemelerinin kararları neticesinde 06.02.2020 ve 22.04.2021 tarihlerinde olmak üzere iki defa ticaret siciline resen tescil edilmiş olup bu kapsamda Şirket 2020 yılında yeniden Sayıştay denetimi kapsamında girmiştir.
• Ana faaliyet alanı sermaye piyasası mevzuatı ile belirlenen türler ile usul ve esaslarda kira sertifikası ihraç etmek olan ve sermayesinin tamamı Türkiye Emlak Katılım Bankası AŞ’ye ait olan Emlak Katılım Varlık Kiralama AŞ, Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu’ndan (BDDK) ve Sermaye Piyasası Kurulu’ndan (SPK) alınan izin doğrultusunda 20.01.2020 tarihinde kurulmuş ve ticaret siciline tescil edilmiş olup kuruluşundan itibaren Sayıştay denetimi kapsamına girmiştir.
• Sermayesinin tamamı Türkiye Kalkınma ve Yatırım Bankası AŞ’ye ait olan ve ana faaliyet konusu Sermaye Piyasası Mevzuatı çerçevesinde münhasıran kira sertifikası ihraç etmek olan Kalkınma Yatırım Varlık Kiralama AŞ, 28.05.2020 tarihinde kurulmuş olup kuruluşundan itibaren Sayıştay denetimi kapsamına girmiştir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2020 Yılı Genel Raporu 6

• Sermayesinin tamamı Türkiye Kalkınma ve Yatırım Bankası AŞ’ye ait olan ve ana faaliyet konusu fonların kurulması ve yönetilmesi olan Kalkınma Girişim Sermayesi Portföy Yönetimi AŞ, 17.11.2020 tarihinde kurulmuş olup kuruluşundan itibaren Sayıştay denetimi kapsamına girmiştir.
• Ana faaliyet konusu Türkiye ve yabancı ülkelerde, sigorta grupları içindeki her türlü dal ve branşa giren sigorta ve retekafül işlemleri yapmak, bu sigortalarla ilgili bölüşmeli ve/veya bölüşmesiz her türlü reasürans, retrosesyon ve alternatif risk transfer işlemlerinin yapılması ve T.C. Hazine ve Maliye Bakanlığınca uygun görülecek havuz faaliyetlerinin yönetilmesi, risk paylaşım ve transferlerine iştirak etmek olan ve sermayesinin tamamı T.C. Hazine ve Maliye Bakanlığına ait olan Türk Reasürans AŞ, 06.09.2019 tarihi itibarıyla tescil edilerek faaliyetlerine başlamış olup 2020 yılından itibaren Sayıştay denetimi kapsamına girmiştir.
• Onko İlaç Sanayi ve Ticaret AŞ Yönetim Kurulu’nun 30.12.2019 tarihli ve 2019/13 sayılı kararıyla Şirket sermayesinin %85’ini oluşturan 79.050 adet A grubu hissesinin T.C. Ziraat Bankası AŞ’ye devrine karar verilmiş ve 31.12.2019 tarihinde “hisse devri, vefa hakkı tesisi, geri alım taahhüdü ve hissedarlar sözleşmesi” imzalanmış olup Şirket 2020 yılından itibaren Sayıştay denetimi kapsamına girmiştir.
• Ziraat Finansal Kiralama AŞ 01.03.2019 tarihinde Ziraat Katılım Bankası AŞ’ye devredilmiş ve 07.03.2019 tarihi itibariyle tüzel kişiliği son ermiştir.
• Güneş Sigorta AŞ’nin Türkiye Vakıflar Bankası T.A.O’ya, Halk Sigorta AŞ’nin Türkiye Halk Bankası AŞ’ye, Ziraat Sigorta AŞ’nin T.C. Ziraat Bankası AŞ’ye ait olan hisselerinin tamamı 22.04.2020 tarihinde Türkiye Varlık Fonu (TVF) Finansal Yatırımlar AŞ tarafından satın alınmış ve 30.08.2020 tarihinde, Ziraat Sigorta AŞ ile Halk Sigorta AŞ, Güneş Sigorta AŞ çatısı altında birleşerek tasfiyesiz infisah etmişlerdir.
• Vakıf Emeklilik ve Hayat AŞ’nin Türkiye Vakıflar Bankası TAO’ya, Halk Hayat ve Emeklilik AŞ’nin Türkiye Halk Bankası AŞ’ye, Ziraat Hayat ve Emeklilik AŞ’nin T.C. Ziraat Bankası AŞ’ye ait olan hisselerinin tamamı 22.04.2020 tarihinde TVF Finansal Yatırımlar AŞ tarafından satın alınmış ve 31.08.2020 tarihinde Ziraat Hayat ve Emeklilik AŞ ile Halk Hayat ve Emeklilik AŞ, Vakıf Emeklilik ve Hayat AŞ çatısı altında birleşerek tasfiyesiz infisah etmişlerdir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2020 Yılı Genel Raporu 7

• 03.03.2020 tarihli ve 2186 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile TCDD’nin üç bağlı ortaklığı Türkiye Vagon Sanayii AŞ (TÜVASAŞ), Türkiye Lokomotif ve Motor Sanayii AŞ (TÜLOMSAŞ) ve Türkiye Demiryolu Makineleri Sanayii AŞ’nin (TÜDEMSAŞ) birleştirilmesi suretiyle Türkiye Raylı Sistem Araçları Sanayi AŞ’nin (TÜRASAŞ) kurulması ve 30.07.2020 tarihinde tüzel kişilik kazanması neticesinde TÜVASAŞ, TÜLOMSAŞ ve TÜDEMSAŞ şirketlerinin ise tüzel kişiliği son bulmuştur. Bu kapsamda 2020 yılına ilişkin olarak 2021 yılında Sayıştay tarafından kamu işletmeleri ile ilgili olarak 4 adedi kıst rapor olmak üzere 95 adet rapor hazırlanmış olup, 2020 yılı içerisinde 3 kuruluşun (TÜVASAŞ, TÜLOMSAŞ ve TÜDEMSAŞ) tasfiyesiz infisah yoluyla yeni kurulan TÜRASAŞ altında birleştirilmesi nedeniyle Genel Rapor 92 kuruluşun verileri dikkate alınarak hazırlanmıştır. Yıl içerisinde denetime yeni giren kuruluşlar ile özelleştirme, tasfiye, başka kuruluşa devir, statü değişikliği gibi nedenlerle denetim dışı kalan kuruluşlar için bir yıldan az süreyi kapsayan kıst raporlar düzenlenmektedir. Sayıştay tarafından 2020 yılında hazırlanan kıst raporlara ilişkin açıklamalara aşağıda yer verilmiştir. 04.03.2020 tarihli ve 31058 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 2186 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile TCDD’nin üç bağlı ortaklığı Türkiye Vagon Sanayii AŞ (TÜVASAŞ), Türkiye Lokomotif ve Motor Sanayii AŞ (TÜLOMSAŞ) ve Türkiye Demiryolu Makineleri Sanayii AŞ’nin (TÜDEMSAŞ) birleştirilmesi suretiyle Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığının ilgili kuruluşu olarak, iktisadi devlet teşekkülü statüsünde Türkiye Raylı Sistem Araçları Sanayi AŞ’nin (TÜRASAŞ) kurulması ve 30.07.2020 tarihinde tüzel kişilik kazanması neticesinde; Türkiye Vagon Sanayii AŞ (TÜVASAŞ), Türkiye Lokomotif ve Motor Sanayii AŞ (TÜLOMSAŞ) ve Türkiye Demiryolu Makineleri Sanayii AŞ (TÜDEMSAŞ) için 01.01.2020 – 30.07.2020 dönemini ve Türkiye Raylı Sistem Araçları Sanayi AŞ’nin (TÜRASAŞ) içinse 30.07.2020 – 31.12.2020 dönemini kapsayan kıst raporlar hazırlanmıştır.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2020 Yılı Genel Raporu 8 2. KAMU İŞLETMELERİ HAKKINDA GENEL BİLGİ 2.1. Kamu İşletmeciliğinin Tarihi Gelişimi Kamu işletmesi kavramı ülkeden ülkeye değişmekle birlikte, genel olarak kamusal kaynakları kullanmak suretiyle ekonomik alanda faaliyet gösteren kamu kuruluşlarını ifade etmek üzere kullanılmaktadır. Ülkemizde KİT’lerle ilgili ilk genel tanım, 17.06.1938 tarih ve 3460 sayılı, Sermayesinin Tamamı Devlet Tarafından Verilmek Suretiyle Kurulan İktisadi Teşekküllerin Teşkilatıyla İdare ve Murakabeleri Hakkındaki Kanun’da yer almıştır. Anılan Kanun’da, sermayesinin tamamı devlete ait olan ve kendi kanunlarında bu Kanun’a tabi oldukları belirtilen, tüzel kişiliği haiz, idarî ve malî yönden özerk ve sorumluluğu sermayeleri ile sınırlı kuruluşlar “İktisadi Devlet Teşekkülü” olarak tanımlanmıştır. 1961 Anayasası’nın 127’nci maddesinde, “Kamu iktisadi teşebbüslerinin Türkiye Büyük Millet Meclisi’nce denetlenmesi kanunla düzenlenir.” denilmek suretiyle ilk kez “Kamu İktisadi Teşebbüsleri” kavramı yer almasına karşılık, kavramın tanımı yapılmamıştır. 1982 Anayasası’nda, 1961 Anayasası’ndan farklı olarak KİT’lerin tanımı da yer almıştır. 1982 Anayasası’nın “Kamu iktisadi teşebbüslerinin denetimi” başlığını taşıyan 165’inci maddesinde KİT’ler, “sermayesinin yarısından fazlası doğrudan doğruya veya dolaylı olarak devlete ait olan kamu kuruluş ve ortaklıkları …” şeklinde tanımlanmıştır. Özellikle gelişmekte olan ülkelerdeki kamu işletmelerinin kuruluş amaçları; ekonomik kalkınmayı sağlamak, tekelleri devlet eliyle işletmek, özel sektörün başaramayacağı veya giremediği işleri yapmak, ekonomiye yön vermek, özel sektöre öncülük etmek, gelir dağılımını düzenlemek vb. olarak sayılabilir. KİT’lerin, sistemli bir şekilde kurulmaları ve geliştirilmeleri her ne kadar 1930’lu yıllardan itibaren gerçekleştirilmiş ise de, Osmanlı döneminde de özellikle ordu ve diğer alanlardaki teknik ihtiyaçları karşılamak üzere bazı devlet işletmeleri bulunmaktadır. Cumhuriyet döneminde ise, 1923 yılında gerçekleştirilen İzmir İktisat Kongresi’nde alınan kararlar doğrultusunda, ülke kalkınmasının özel sektör eliyle gerçekleştirilmesine yönelik politikaların uygulanması benimsenirken, Osmanlı döneminden devreden tesislerin, devlet tarafından işletilmesi yoluna gidilmiştir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2020 Yılı Genel Raporu 9 Özel teşebbüs ve sanayinin desteklenmesi amacı ile ilk olarak 1925 yılında 633 sayılı Kanun ile Türkiye Sanayi ve Maadin Bankası kurulmuştur. Bankanın temel fonksiyonlarını yerine getirmede yetersiz kalması ve 1929 ekonomik buhranının ortaya çıkması, ekonomide devletçilik fikrinin ağırlık kazanmasına ve bu yönde yeni uygulamaların başlatılmasına neden olmuştur. Devletçilik uygulamalarının ağır bastığı 1931-1950 döneminde, Türkiye Sanayi ve Maadin Bankası’na bağlı tesisler, 1932 yılında 2058 sayılı Kanun’la kurulan Devlet Sanayi Ofısine verilmiş, Bankacılık işlemleri de 1932 yılında 2064 sayılı Kanun'la kurulan Türkiye Sanayi Kredi Bankası’na devredilmiştir. Devlet Sanayi Ofisi ve Türkiye Sanayi Kredi Bankasının kurulması, özel teşebbüs taraftarı çevrelerde büyük tepkiyle karşılanmış, bunun üzerine anılan bu iki kuruluş, birinci yılını doldurmadan mevcut yapıları içerisinde faaliyette bulunmalarının, milli sanayiin gelişmesine katkıda bulunmaktan çok özel sektörü caydırıcı etkisi olduğu gerekçesiyle kapatılmıştır. Devlet Sanayi Ofisi ve Türkiye Sanayi Kredi Bankasının yerine “Alelumum sanayi işleriyle ve bankacılık muameleleriyle iştigal etmek” üzere 1933 yılında 2262 sayılı Kanun ile Sümerbank kurulmuştur. Bu dönemde sanayinin geliştirilmesi için hazırlanan Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı’nda yer alan projelerin büyük bölümünü gerçekleştirme görevi de 1934 yılında 2580 sayılı Kanun'la Sümerbank’a verilmiştir. Sümerbank’ın kuruluşunu takiben 1935 yılında 14.06.1935 tarihli ve 2805 sayılı Kanun’la, Maden Tetkik ve Arama Enstitüsünce işletmeye elverişli bulunan madenlerin işlenmesini sağlamak ve Elektrik İşleri Etüt İdaresince geliştirilecek enerji üretim ve dağıtım projelerini tesis etmek ve işletmek üzere Etibank kurulmuştur. Sümerbank ve Etibank temel sanayi, maden ve enerji işletmelerinin kurulmasında, modern işletmecilik tekniklerinin uygulanmasında, kalifiye insan gücünün yetiştirilmesinde, iştirakler kurarak şirketleşmenin geliştirilmesinde çok önemli görevler üstlenmiş olup, bunlar tarafından kurulan işletmeler, daha sonra kurulan KİT’lerin birçoğunun çekirdeğini oluşturmuştur. Bu dönemde yapılan düzenlemelerle, Sümerbank ve Etibank dışında, yeni kamu teşebbüsleri de kurulmuştur. Kamu İşletmelerinin gerek sayılarındaki artış, gerekse ekonomideki artan önemi sonucunda, bu kuruluşların ortak bir düzenlemeye tabi tutulmaları

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2020 Yılı Genel Raporu 10 gereğinin ortaya çıkması üzerine; 17.06.1938 tarihinde 3460 sayılı, “Sermayesinin Tamamı Devlet Tarafından Verilmek Suretiyle Kurulan İktisadi Teşekküllerin Teşkilatıyla İdare ve Murakabeleri Hakkında Kanun” çıkarılarak, o tarihte sermayesinin tamamı devlete ait teşekküllerden Sümerbank, Etibank, T.C. Ziraat Bankası, Denizbank ve Devlet Ziraat İşletmeleri Kurumu bu Kanuna tabi tutulmuştur. 3460 sayılı Kanun’la; KİT’leri, idari, mali ve teknik bakımdan sürekli denetlemek ve gözetlemekle görevli “Umumi Murakabe Heyeti” ve Umumi Murakabe Heyetinin raporlarını esas alarak yapacağı denetimler sonunda KİT’lerin ibra edilip edilmemesi konusunda karar almak üzere, Başbakanın başkanlığında yasama ve yürütme organı temsilcilerinden oluşan “Umumi Heyet” kurulmuş, Umumi Murakabe Heyeti daha sonra Başbakanlık Yüksek Denetleme Kurulu adını almıştır. 2010 yılında 6085 sayılı Sayıştay Kanunu ile Başbakanlık Yüksek Denetleme Kurulu tüzel kişiliği sona erdirilerek Sayıştay’a devredilmiştir. 1950 yılında çok partili sisteme geçişle birlikte (1951-1960 döneminde); devletin ekonomideki payının küçültülmesi hedeflenmiş olmasına karşılık, bu hedef gerçekleştirilememiş, mevcut KİT’ler özel sektöre devredilemediği gibi, TCDD, PTT, Denizcilik Bankası T.A.Ş. ve DMO iktisadi devlet teşekkülü haline dönüştürülmüş; Türkiye Petrolleri AO (TPAO), EBK, Türkiye Demir Çelik İşletmeleri Genel Müdürlüğü (TDÇİ), Türkiye Selüloz ve Kağıt Fabrikaları AŞ (SEKA) ve T.C. Turizm Bankası gibi yeni teşekküller kurularak KİT’ler daha da yaygınlaştırılmıştır. Bu dönemde, karma ekonomi ilkesi benimsenmiş ve plan disiplini içinde bir kalkınma modeli izlenmiştir. KİT’lerin yeniden düzenlenmeleri ve etkinliklerinin sağlanmasına yönelik olarak, Plan hedefleri doğrultusunda “İktisadi Devlet Teşekkülleri Yeniden Düzenleme Komisyonu” kurulmuş; 1964 yılında 3460 sayılı Kanun’un yerine 440 sayılı İktisadi Devlet Teşekkülleri ve İştirakler Hakkında Kanun, İDT’lerin yatırım sorunlarını çözmek amacıyla 441 sayılı Devlet Yatırım Bankası Kanunu ve KİT’lerin denetimine ilişkin olarak 468 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüslerinin Türkiye Büyük Millet Meclisince Denetlenmesinin Düzenlenmesi Hakkında Kanun çıkarılmıştır. 1983 yılında 440 sayılı Kanun’un yerine 60 sayılı İktisadi Devlet Teşekkülleri ve Kamu İktisadi Kuruluşları Hakkında KHK çıkarılmış, bu KHK aynı yıl 2929 sayı ile kanunlaştırılmış, bu Kanun da yedi ay sonra 1984 yılında yürürlükten kaldırılarak KİT’leri bugünkü hukuki statüsüne kavuşturan temel yasal düzenleme olan 233 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüsleri Hakkında KHK yürürlüğe konulmuştur.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2020 Yılı Genel Raporu 11 Anayasa gereği KİT’lerin TBMM tarafından denetlenmesine dair usul ve esaslar 1987 yılında çıkarılan 3346 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüsleri ile Fonların Türkiye Büyük Millet Meclisince Denetlenmesinin Düzenlenmesi Hakkında Kanun ile düzenlenmiştir. 1980 sonrasındaki dönemde; ekonomik istikrar tedbirleri ile KİT politikalarında köklü değişiklikler yapılmıştır. 1985-1989 yıllarında uygulanan Beşinci Beş Yıllık Kalkınma Planı’nda; kamu iktisadi teşebbüslerinin (KİT) kârlı ve verimli çalışmalarının esas olduğu, idari ve mali açılardan bağımsız çalışabilmelerini sağlayacak düzenlemelerin yapılması öngörülmüştür. Kamunun ekonomideki payının azaltılması amacıyla 1980’li yıllardan itibaren başlatılan çalışmalarda; özelleştirmenin yasal alt yapısını oluşturmaya yönelik ilk hukuki düzenleme 1984 yılında çıkarılan 2983 sayılı Tasarrufların Teşviki ve Kamu Yatırımlarının Hızlandırılması Hakkında Kanun ve 1986 yılında çıkarılan 3291 sayılı Kanun ile yapılmıştır. 1990-1994 yıllarını kapsayan Altıncı Beş Yıllık Kalkınma Planı’nda da; iktisadi etkinliğin artırılması ve sermayenin tabana yayılmasını sağlamak üzere başlatılan özelleştirme programının süratle gerçekleştirilmesi hedeflenmiş, bir yandan özelleştirme faaliyetleri sürdürülürken, diğer taraftan KİT’lerin kendilerine yeterli kaynak yaratarak daha kârlı ve verimli çalışmalarının sağlanması öngörülmüştür. Özelleştirme uygulamalarıyla ilgili olarak 4046 sayılı Özelleştirme Uygulamalarının Düzenlenmesine Dair Kanun bu dönemde çıkarılmıştır. 2000 yılından itibaren uygulanan ekonomik istikrar programlarında devletin ekonomik faaliyetlerden çekilmesinin hızlandırılmasına büyük önem verilmiştir. 2007-2013 dönemi için hazırlanan Dokuzuncu Beş Yıllık Kalkınma Planı’nda; özelleştirmelerin de etkisiyle KİT sisteminin ekonomi içindeki payının önemli ölçüde azalması, KİT’lerin toplam brüt satış hasılatının GSYH’ye oranının 2006 yılındaki %9 seviyesinden 2013 yılında %3,3’e düşmesi, aynı dönemde KİT sisteminde yaratılan katma değerin GSYH’ye oranının da %2’den %0,6’ya düşmesi hedeflenmiştir. Dokuzuncu Kalkınma Planı döneminde kamu, petro – kimya, tuz ve tütün sektörleri ile araç muayene istasyonları işletmeciliğinden tamamen çekilmiştir. Elektrik dağıtımı ve üretimi, doğal gaz dağıtımı, imalat sanayii, liman işletmeciliği, telekomünikasyon, bankacılık, denizyolu ve havayolu taşımacılığı alanlarında bir kısım özelleştirmeler gerçekleştirilmiştir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2020 Yılı Genel Raporu 12 2014-2018 dönemini kapsayan Onuncu Kalkınma Planı’nda; kamu sermayeli işletmelerin kamuya yük getirmeden, verimlilik ilkesi çerçevesinde faaliyet göstermeleri amaçlanmış ve Plan dönemi sonunda özelleştirme programındaki kuruluşlar dâhil KİT’lerin ürettiği katma değerin GSYH içindeki payının binde 8 olarak gerçekleşmesi öngörülmüştür. 2019-2023 yıllarına ait On Birinci Kalkınma Planı’nda; özelleştirmeler yoluyla devletin kamusal fayda taşımayan üretimdeki payının azaltılmasına devam edilmesi, mevcut kamu iktisadi teşebbüslerinin faaliyetlerinin piyasada rekabeti bozucu etkiye neden olmayacak etkin ve verimlilik temelli şekilde yürütülmesi amaçlanmıştır. Plan dönemi sonunda özelleştirme programındaki kuruluşlar dâhil KİT’lerin ürettiği katma değerin GSYH içindeki payının yüzde 0,8, yatırımlarının GSYH içindeki payının binde 7 olarak gerçekleşmesi öngörülmüştür. On Birinci Kalkınma Planı’nın uygulanması amacıyla orta vadeli programlar (OVP), yıllık programlar, kurumsal stratejik planları hazırlanmaktadır. 2.2. Kamu İşletmelerinin Tasnifi Rapor kapsamında kamu işletmeleri, tabi oldukları mevzuat, hukuki yapıları, nitelikleri ve işleyişleri dikkate alınarak, Kamu İktisadi Teşebbüsleri, Özelleştirme Kapsam ve Programındaki Kuruluşlar, Mali Kuruluşlar ve Diğer Kuruluşlar olarak tasnif edilmiştir. Rapor’un konusunu teşkil eden ve belirtilen tasnif doğrultusunda hazırlanan kamu işletmeleri listesi Ek’te yer almaktadır. Kamu İktisadi Teşebbüsleri: 233 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüsleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname’ye tabi olan iktisadi devlet teşekkülleri (İDT) ile kamu iktisadi kuruluşlarını (KİK) ve bunların müesseseleri, bağlı ortaklıkları ve iştirakleri kamu iktisadi teşebbüsü olarak tasnif edilmiştir. 2020 yılında, 16 adet İDT ile bunlara bağlı 5 adet müessese ve 4 adet bağlı ortaklık ve 2 adet KİK olmak üzere toplam 27 adet KİT Sayıştay tarafından denetlenmiştir. Özelleştirme Kapsam ve Programındaki Kuruluşlar: 4046 sayılı Özelleştirme Uygulamaları Hakkında Kanun kapsamında, özelleştirme çalışmalarına konu olan kamu işletmeleri özelleştirme kapsam ve programındaki kuruluşlar olarak tasnif edilmiştir. 4046 sayılı Kanun’a göre, özelleştirme programına alınan kuruluşlar, sermayelerindeki kamu payı % 50’nin altına düşünceye kadar Sayıştay tarafından denetlenmektedir. Ayrıca bu Kanun’a tabi kamu işletmelerinin özel hukuk hükümlerine tabi olacağı ancak özelleştirme

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2020 Yılı Genel Raporu 13 uygulamalarıyla ilgili olarak 233 sayılı KHK’ya tabi olmayacakları düzenlenmiştir. 2020 yılında bu kapsamda 6 adet kamu işletmesi Sayıştay tarafından denetlenmiştir. Mali Kuruluşlar: Bankacılık ve sigortacılık faaliyetleriyle iştigal eden kuruluşlar ile diğer mali kuruluşlardan oluşmaktadır. Sayıştay denetimine tabi mali kuruluşlardan; T.C. Ziraat Bankası, Türkiye Halk Bankası ve Türkiye Emlak Katılım Bankası 4603 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası, Türkiye Halk Bankası Anonim Şirketi ve Türkiye Emlak Bankası Anonim Şirketi Hakkında Kanun kapsamında faaliyet gösterirken; Türkiye Vakıflar Bankası TAO, Türkiye İhracat Kredi Bankası, Türkiye Kalkınma ve Yatırım Bankası ve İller Bankası AŞ kendi kuruluş kanunlarına göre faaliyet göstermektedirler. Mali kuruluşlar yukarıda belirtilen bankalar ve bunların mali nitelikteki bağlı ortaklıkları olmak üzere toplam 30 adet kuruluşu kapsamaktadır. Diğer kuruluşlar: Kendi kuruluş kanunları kapsamında düzenlemelere tabi olan ve yukarıdaki gruplandırmalara girmeyen Sayıştay denetimine tabi diğer kamu işletmelerini ifade etmekte olup 29 adet kuruluştan oluşmaktadır. 3. KAMU İŞLETMELERİNİN FAALİYETLERİ 3.1. Kamu İşletmeleri Faaliyetlerine İlişkin Hedef ve Politikalar Kamu işletmeleri ile ilgili hedef ve politikalara kalkınma planları ile yıllık programlarda yer verilmekte olup; ayrıca kamu işletmelerinin faaliyetlerine ilişkin Cumhurbaşkanlığı Kararı ile çıkarılan Kamu İktisadi Teşebbüsleri ve Bağlı Ortaklıkların Genel Yatırım ve Finansman Programı ile çeşitli düzenlemeler yapılmaktadır. 2019-2023 yıllarını kapsayan On birinci Kalkınma Planı, 2019-2021 yıllarını kapsayan Orta Vadeli Program incelendiğinde kamu işletmeleri ile ilgili genel olarak; -Özelleştirmeler yoluyla devletin kamusal fayda taşımayan üretimdeki payının azaltılmasının sürdürüleceği, mevcut kamu iktisadi teşebbüslerinin (KİT) faaliyetlerinin piyasada rekabeti bozucu etkiye neden olmayacak etkin ve verimlilik temelli şekilde yürütüleceği, -KİT’lerde yönetişim süreçleri geliştirilerek ve mali uygulamaların sürdürülebilirlik çerçevesinde kontrol altına alınması,

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2020 Yılı Genel Raporu 14 -KİT’lerin, uygulamaya konulacak kârlılık ve verimlilik politikalarının etkisiyle ürettiği katma değerin milli gelire oranının yükseleceği ve artan KİT yatırımları, kârlılıkta yaşanan artışla finanse edilerek, bu sayede KİT borçlanma gereğinin GSYH’ya oranının sabit kalacağı, -Kamu işletmelerinin, düşük maliyetle daha verimli üretim yapması ve ürün optimizasyonunu gerçekleştirmesinin sağlanacağı, -Kamu işletmelerinin organizasyon yapılarında, iş süreçlerinde ve işgücünde verimliliği artırmaya yönelik projelerin uygulamaya konulacağı, -Kamu işletmelerinin yatırım bütçelerinde ürün çeşitliliğini ve verimliliği artırmayı teminen Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerine yönelik kapasite geliştirmeye ağırlık verileceği, -KİT’lerde istihdam edilecek personel sayısının özellikli durumlar haricinde artırılmayacağı, -Kamu işletmelerinin üretim birimlerinde kapasite kullanım oranları artırılacağı, mevcut tesislerinin kapasiteleri en üst düzeyde kullanılacağı ve yeni yatırım tercihlerinin bu doğrultuda hayata geçirileceği, -KİT’lerin fiyat ve tarifeleri ticari esaslara göre belirleneceği, sektörde serbestleşmeye ve rekabete engel olan uygulamaların kaldırılacağı, -Kamu işletmelerinde hesap verebilirliğin güçlendirileceği ve şeffaflığın artırılacağı, -KİT’lerin stratejik yönetim dokümanlarının bütçe bağlantısının bütünleşik biçimde izlenmesine yönelik sistemin kurulacağı, değerlendirme raporları vasıtasıyla planlama süreçlerinin etkin hale getirileceği, -KİT’lerde finansal raporlama ve bağımsız denetimin kalitesinin artırılacağı, -Etkin bir piyasa mekanizması oluşturma hedefi doğrultusunda özelleştirme uygulamalarına devam edileceği, -Özelleştirme uygulamalarında uzun vadeli sektörel öncelikler çerçevesinde ve belirlenmiş bir program dâhilinde halka arz dâhil olmak üzere yeni ve alternatif modeller kullanılarak ekonomik katma değer bazlı planlamaya geçileceği, -Enerji KİT’lerinde kullanılması amacıyla Milli Akıllı Şebeke Yönetim Sistemi (Milli SCADA) geliştirilmesine yönelik çalışmalar yapılacağı, temel hedef ve politika olarak belirlenmiştir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2020 Yılı Genel Raporu 15 Bu temel hedef ve politikaların yanı sıra her yıl Cumhurbaşkanlığı Kararı ile yürürlüğe konulan Kamu İktisadi Teşebbüsleri ve Bağlı Ortaklıkları Genel Yatırım ve Finansman Programı ile kamu işletmelerinin yıllık çalışmalarını yürütürken uyacakları esaslar, mal ve hizmet tedarik ve üretim faaliyetlerine, borç ödemeleri ve alacaklarına, istihdama ilişkin hükümler, uygulanacak fiyatlara ilişkin esaslar belirlenmektedir. 3.2. Kamu İşletmelerine İlişkin Genel Bilgiler ve Değerlendirme 2018-2020 yılı kamu işletmelerine ilişkin başlıca bilgilere aşağıdaki tabloda yer verilmiştir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2020 Yılı Genel Raporu 16 Tablo 1 : Kamu İşletmelerine İlişkin Başlıca Bilgiler Toplu Bilgiler Ölçü 2018 2019 2020 Yıllık Değişim (2019 – 2020) Artış veya Azalış (% ) Esas sermaye Bin TL 235.805.977 270.772.189 342.999.636 72.227.447 26,7 Ödenmiş sermaye Bin TL 205.417.485 225.051.511 268.819.033 43.767.522 19,4 Varlıklar Toplamı Bin TL 1.510.201.083 1.815.526.535 3.183.550.745 1.368.024.210 75,4 Öz kaynaklar Bin TL 339.224.780 384.736.649 496.986.814 112.250.165 29,2 Yabancı kaynaklar Bin TL 1.170.976.303 1.430.789.886 2.686.563.931 1.255.774.045 87,8 Yatırım harcamaları (nakdi) Bin TL 23.177.416 23.244.859 30.720.654 7.475.795 32,2 Tüm alımlar tutarı Bin TL 106.262.355 130.968.364 127.089.477 (3.878.887) (3,0) Net satışlar (Mali kuruluşlar hariç) Bin TL 140.382.010 177.541.222 189.017.777 11.476.555 6,5 Net faiz geliri/gideri (Banka) Bin TL 34.292.739 42.248.763 80.931.610 38.682.847 91,6 Teknik Bölüm dengesi (Sigorta) Bin TL 916.414 1.523.032 99.365 (1.423.667) (93,5) Esas Faaliyet Kârı/Zararı (Diğer Mali Kuruluşlar) Bin TL 581.416 985.100 1.945.065 959.965 97,4 Personel sayısı Kişi 186.785 192.852 199.080 6.228 3,2 Personel giderleri Bin TL 21.663.891 25.737.848 29.834.987 4.097.139 15,9 Dönem karı (61 Kamu İşletmesi) Bin TL 44.164.229 38.907.990 45.940.636 7.032.646 18,1 Dönem zararı (-) (28 Kamu İşletmesi) Bin TL 11.093.109 13.764.676 11.592.500 (2.172.176) (15,8)

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2020 Yılı Genel Raporu 17 2019 yılında 26 kamu işletmesinde sermaye artırımı yapılmıştır. 2020 yılında ise TİGEM, DHMİ, MKE, TCDD Teknik Mühendislik ve Müşavirlik AŞ, TCDD, TÜRASAŞ, BOTAŞ, TEİAŞ, TEMSAN, TPOA, TTK Amasra, TTK Armutçuk TİM, TTK Karadon TİM, TTK Kozlu TİM, TTK Üzülmez TİM, TTK, T.C. Ziraat Bankası AŞ, Türkiye Emlak Katılım Bankası AŞ, Türk Eximbank, ZG Tarım Piyasaları AŞ, Ziraat GYO AŞ, Bileşim Finansal Teknolojiler Ve Ödeme Sistemleri AŞ, Halk GYO AŞ, Türkiye Halk Bankası, Türkiye Vakıflar Bankası T.A.O. Vakıf Faktoring AŞ, Vakıf Finansal Kiralama AŞ, Vakıf Gayrimenkul Değerleme AŞ, Vakıf GYO AŞ ve Vakıf Yatırım Menkul Değerler AŞ olmak üzere 30 kamu işletmesinde sermaye artırımı yapılmıştır. 2019 yılsonu itibarıyla, 384,7 milyar TL’si öz kaynak, 1,4 trilyon TL’si yabancı kaynak olmak üzere toplam 1,8 trilyon TL kaynak kullanan kamu işletmeleri, 2020 yılsonu itibarıyla 497 milyar TL’si öz kaynak, 2,7 trilyon TL’si de yabancı kaynak olmak üzere toplam 3,2 trilyon TL kaynak kullanmıştır. 2020 yılsonu itibarıyla önceki döneme göre öz kaynaklar %29,2 oranında artarken, yabancı kaynaklar %87,8 oranında artmış ve toplam kaynak artış oranı %75,4 olarak gerçekleşmiştir. 2020 yılsonu itibarıyla toplam varlıkların %15,6’sı oranında 497 milyar TL’si öz kaynaklar, %84,4’ü oranında 2,7 trilyon TL’si de yabancı kaynak tarafından karşılanmıştır. Tabloda yer alan yatırım harcamaları (nakdi), raporun ‘Yatırımlar’ bölümünde, personel ile ilgili veriler ‘İstihdam’ bölümünde, gelir ve kâr verileri ‘İşletme Sonuçları’ bölümünde ayrıntılı incelenmiştir. 3.3. İstihdam Kamu işletmelerinde çalışan personelin istihdam şekilleri 399 sayılı KHK’nın 3’üncü maddesinin (a) bendinde; memur, sözleşmeli personel ve işçiler olarak belirtilmiştir. Aynı maddenin (b) bendinde; “Teşebbüs ve bağlı ortaklıkların genel idare esaslarına göre yürütülmesi gereken asli ve sürekli görevleri; genel müdür, genel müdür yardımcısı, teftiş kurulu başkanı, kurul ve daire başkanları, müessese, bölge, fabrika, işletme ve şube müdürleri, müfettiş ve müfettiş yardımcıları ile ekli 1 sayılı cetvelde kadro unvanları gösterilen diğer personel eliyle gördürülür. Bunlar hakkında bu Kanun Hükmünde Kararnamede belirtilen hükümler dışında 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu hükümleri uygulanır.” hükmü yer almış ve memurlarca yürütülecek görevler ile memur kadro unvanları belirlenmiştir. Üçüncü maddenin (e) bendinde de, işçilerin bu KHK’ya tabi olmadığı ifade edilmiştir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2020 Yılı Genel Raporu 18 KİT’lerde işçi personelin istihdamı; 4857 sayılı İş Kanunu ile 1475 sayılı İş Kanunu’nun 14’üncü maddesi hükümlerine göre yürütülmekte olup, ücret ve diğer hakları ile ilgili olarak 2012 yılında yürürlüğe giren 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu, 2006 yılında yürürlüğe giren 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ile toplu iş sözleşmesi ve personel yönetmelikleri hükümleri uygulanmaktadır. 4046 sayılı Kanun kapsamında özelleştirme programına alınan kuruluşların personeli, programa alınma tarihindeki statülerini korumakta ve özelleşmenin gerçekleştiği tarihe kadar bulundukları statülerde çalışmaya devam etmektedirler. 4603 sayılı Kanun’a tabi kamu bankaları 233 ve 399 sayılı KHK’ların kapsamından çıkarılmış olmakla birlikte, Kanun’un 2’nci maddesinin üçüncü bendinde “Bankaların bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihte mevcut personeli hakkında aylık, özlük ve emeklilikleri yönünden tabi oldukları mevzuatın uygulanmasına devam olunur. Bunlardan uygun görülenler istekleri halinde, emeklilik statüleri devam etmek üzere özel hukuk hükümlerine göre çalıştırılabilir.” hükmü bulunmaktadır. Ayrıca 4603 sayılı Kanun’a göre bu bankalarda özel hukuk hükümlerine göre çalıştırılacak personelin sayısı, unvanı, ücret ve sair mali haklarının tespitinde genel kurullar yetkili olup, genel kurullar bu yetkilerini yönetim kurullarına devretmektedirler. Kamu işletmelerinde bir önceki yıla göre personel sayısında ortaya çıkan değişmelerde denetim kapsamına giren şirketler sebebiyle ortaya çıkan artışın yanı sıra şirket devir ve birleşmelerinden kaynaklanan yeni istihdam rakamlarının konsolide verilere ilavesi etkili olmuştur. Diğer kuruluşlar kapsamındaki kuruluşlardan kendi kuruluş kanunu bulunanlarda istihdam edilen personelin hangi statüde çalıştırılacağı hususu ilgili kanunlarında belirlenmiştir. Bu kuruluşlardan; AOÇ faaliyetlerini 657 sayılı Kanun kapsamında istihdam edilen memurlar, 4857 sayılı Kanun kapsamında istihdam edilen işçiler ve istisnai hallerde de sözleşmeli statüde istihdam edilen personel ile yürütmektedir. Türkiye Radyo Televizyon Kurumu (TRT)’nda 2020 yılında kadro karşılığı sözleşmeli personel, sözleşmeli personel ve özel hukuk hükümlerine tabi personel olmak üzere 3 türlü personel istihdamı gerçekleştirilmiştir. MPİ’de çalışanların tamamı memur statüsünde iken, TOKİ’de çalışanlar memur ve sözleşmeli personel statüsünde istihdam edilmiştir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2020 Yılı Genel Raporu 19 Belirtilen kuruluşlar dışındaki diğer kuruluşlarda ise genellikle 4857 sayılı İş Kanunu’na tabi işçi personel istihdam edilmektedir. Kamu işletmelerinde 2018-2020 yıllarında çalışan personelin yılsonu sayıları ile personel giderleri aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2020 Yılı Genel Raporu 20 Tablo 2 : Personel Sayısı ve Personel Giderleri
Personel Sayısı (Kişi) Personel Giderleri (Bin TL) Personel Türleri 2018 2019 2020 Yıllık Değişim (2019-2020) 2018 2019 2020 Yıllık Değişim (2019-2020)
Toplam (% ) Tutar (% ) 1- Kamu İktisadi Teşebbüsleri
a) Yönetim Kurulu üyeleri ve denetçiler
2.378 3.238 7.366 4.128 127,5 b) Memurlar 3.790 3.867 4.003 136 3,5 437.052 543.298 589.962 46.664 8,6 c) Sözleşmeliler 42.870 43.546 44.510 964 2,2 4.043.903 4.901.872 5.819.646 917.774 18,7 d) İşçiler 48.769 48.230 50.164 1.934 4,0 6.368.281 7.844.673 8.267.784 423.111 5,4 Toplam (1) 95.429 95.643 98.677 3.034 3,2 10.851.614 13.293.081 14.684.758 1.391.677 10,5 2- Özelleştirme Kapsam ve Programındaki Kuruluşlar
a) Yönetim Kurulu üyeleri ve denetçiler
1.315 1.279 1.986 707 55,3 b) Memurlar 220 173 170 (3) (1,7) 24.050 23.407 29.353 5.946 25,4 c) Sözleşmeliler 1.052 853 785 (68) (8,0) 102.696 86.373 104.871 18.498 21,4 d) İşçiler 4.918 4.469 5.637 1.168 26,1 617.667 539.496 797.898 258.402 47,9 Toplam (2) 6.190 5.495 6.592 1.097 20,0 745.728 650.555 934.108 283.553 43,6 3- M ali Kuruluşlar
a) Yönetim Kurulu üyeleri ve denetçiler
16.272 22.062 30.315 8.253 37,4 b) Memurlar
c) Sözleşmeliler 2.889 2.365 2.257 (108) (4,6) 371.316 467.439 491.046 23.607 5,1 d) İşçiler 46.972 47.458 48.469 1.011 2,1 5.980.244 7.079.736 8.738.700 1.658.964 23,4 Toplam (3) 49.861 49.823 50.726 903 1,8 6.367.832 7.569.237 9.260.061 1.690.824 22,3 4- Diğer Kuruluşlar
a) Yönetim Kurulu üyeleri ve denetçiler
1.649 4.452 10.776 6.324 142,1 b) Memurlar 691 632 569 (63) (10,0) 65.694 62.442 65.623 3.181 5,1 c) Sözleşmeliler 31.675 33.956 33.606 (350) (1,0) 3.158.176 3.371.965 3.802.857 430.892 12,8 d) İşçiler 2.939 7.303 8.910 1.607 22,0 473.198 786.116 1.108.479 322.363 41,0 Toplam (4) 35.305 41.891 43.085 1.194 2,9 3.698.717 4.224.975 4.987.735 762.760 18,1 Kamu İşletmeleri Toplamı
a) Yönetim Kurulu üyeleri ve denetçiler
21.614 31.031 50.444 19.413 62,6 b) Memurlar 4.701 4.672 4.742 70 1,5 526.796 629.147 684.938 55.791 8,9 c) Sözleşmeliler 78.486 80.720 81.158 438 0,5 7.676.091 8.827.649 10.218.420 1.390.771 15,8 d) İşçiler 103.598 107.460 113.180 5.720 5,3 13.439.390 16.250.021 18.912.861 2.662.840 16,4 GENEL TOPLAM (1+2+3+4) 186.785 192.852 199.080 6.228 3,2 21.663.891 25.737.848 29.866.663 4.128.815 16,0

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2020 Yılı Genel Raporu 21
Kamu işletmelerinde istihdam edilen personel sayısı 2019 yılsonunda 192.852 kişiyken, bu rakam 2020 yılsonunda 199.080 kişiye yükselmiştir. Bu bağlamda personel giderleri toplamı 25,7 milyar TL’den 29,9 milyar TL’ye yükselmiştir. Personel sayı ve giderlerinde, alt dağılımlara göre farklı oranlarda değişimler gerçekleşirken, toplamda personel sayısı %3,2, personel giderleri ise %16 oranında artmıştır. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verilerine göre; toplam istihdam sayısı 2020 yılında 26 milyon 812 bin kişi olmuş, kamu işletmelerinin istihdama katkısıysa %0,74 seviyesinde gerçekleşmiştir. 3.4. İşletme Çalışmaları 3.4.1. Alımlar KİT’ler, 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 2/b maddesi ile Kamu İhale Kanunu kapsamı içinde yer almaktadır. 4603 sayılı Kanun’a tabi bankaların sadece yapım işleri Kanun kapsamında bulunmaktadır. 13.02.2011 tarih 6111 sayılı Kanun ile söz konusu bankaların doğrudan veya dolaylı olarak birlikte ya da ayrı ayrı sermayesinin yarısından fazlasına sahip bulundukları şirketlerin yapım ihaleleri dışındaki mal ve hizmet alımları, Kamu İhale Kanunu kapsamı dışına çıkarılmıştır. Kamu İhale Kanunu’nun 2’nci maddesinin son fıkrasında; enerji, su, ulaştırma ve telekomünikasyon sektörlerinde faaliyet gösteren teşebbüs, işletme ve şirketlerin bu Kanun kapsamı dışında olduğu belirtilirken, geçici 4’üncü maddesinde söz konusu kuruluşların kendi kanunları yürürlüğe girinceye kadar 4734 sayılı Kanun’a tabi olacakları belirtilmiştir. Ancak, söz konusu kanuni düzenleme yapılmamıştır. Ayrıca 4603 sayılı Kanun kapsamındaki bankaların 2499 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’na tabi gayrimenkul yatırım ortaklıkları Kamu İhale Kanunu’nun kapsamı dışındadır. Kamu İhale Kanunu’ndan istisna tutulan mal ve hizmetler, Kanun’un 3’üncü maddesinde düzenlenmiştir. Söz konusu maddenin (g) fıkrasına göre; KİT’ler ile sermayesinin yarısından fazlasına sahip bulundukları her çeşit kuruluş, müessese, birlik, işletme ve şirketlerin; doğrudan mal ve hizmet üretimine veya ana faaliyetlerine yönelik ihtiyaçlarının temini için yapacakları, yaklaşık maliyeti ve sözleşme bedeli 2020 yılı için 14.877.509 TL’yi aşmayan mal veya hizmet alımları istisna kapsamındadır. İstisna kapsamındaki mal ve

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2020 Yılı Genel Raporu 22
hizmetler, Kanun’un geçici 4’üncü maddesi kapsamında, ilgili kuruluşların talebi üzerine Kamu İhale Kurumu tarafından belirlenmektedir. Kamu işletmeleri ile doğrudan ilgili diğer istisnalar aşağıda sayılmıştır: -Kanun kapsamına giren kuruluşlarca, kuruluş amacı veya mevzuatı gereği işlemek, değerlendirmek, iyileştirmek veya satmak üzere doğrudan üreticilerden veya ortaklarından yapılan tarım veya hayvancılıkla ilgili ürün alımları, -Boru Hatları ile Petrol Taşıma AŞ (BOTAŞ) tarafından ithalat yoluyla yapılacak spot sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) alımları, -Türkiye Radyo-Televizyon Kurumu Genel Müdürlüğünün her türlü program, haber, yapım ve yayınlarla ilgili olarak Anadolu Ajansı Türk Anonim Şirketinden yapacağı mal ve hizmet alımları -Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığının bağlı, ilgili veya ilişkili kurum veya kuruluşlarının, faaliyetleri ile ilgili olarak birbirlerinden veya diğer kamu kurum ve kuruluşlarından karşılanan enerji, yakıt, mal, hizmet, danışmanlık alımları ve büyük onarım işleri, Türkiye Elektrik Ticaret ve Taahhüt AŞ (TETAŞ) tarafından tedarik amaçlı yapılacak elektrik enerjisi alımları, -Fakir ailelere kömür yardımı yapılmasına ilişkin Bakanlar Kurulu kararnameleri kapsamında; işleticisi kim olursa olsun, Türkiye Kömür İşletmeleri Kurumu Genel Müdürlüğünün kendisine veya bağlı ortaklık veya iştiraklerine ait olan kömür sahalarından yapacağı mal ve hizmet alımları, -Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları İşletmesi Genel Müdürlüğü ile Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları Taşımacılık Anonim Şirketinin, Türkiye Demiryolu Makinaları Sanayii Anonim Şirketi, Türkiye Lokomotif ve Motor Sanayii Anonim Şirketi ve Türkiye Vagon Sanayii Anonim Şirketinden yapacağı mal veya hizmet alımları, -Faaliyet ve görev alanı kapsamında yer alan tarımsal ürünlerle ilgili olmak üzere, üretimin yetersiz olması nedeniyle ürün fiyatlarında meydana gelebilecek olağanüstü dalgalanmaların önlenmesi veya ürünlerde fiyat istikrarının sağlanması amacıyla ilgili bakanın onayı ve Toprak Mahsulleri Ofisi Yönetim Kurulunun görevlendirmesi ile Toprak Mahsulleri Ofisi Genel Müdürlüğünün ithalat yoluyla yapacağı tarımsal ürün alımları ve buna ilişkin hizmet alımları.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2020 Yılı Genel Raporu 23
Ayrıca; 09.05.2013 tarihli ve 6475 sayılı Posta Hizmetleri Kanunu’nun 31’inci maddesi ile 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 3’üncü maddesinde belirtilen parasal limitin “Posta ve Telgraf Teşkilatı Anonim Şirketinin anılan bent kapsamındaki mal ve hizmet alımları” için uygulanmayacağı hükmü getirilmiştir. Gerçekleştirilen değişiklik ile PTT’nin, ana faaliyetlerine yönelik alımları, tutarı ne olursa olsun Kamu İhale Kanunu kapsamı dışında bırakılmıştır. Türkiye Radyo ve Televizyon Kanunu’nun 47’nci maddesinde; Kurumun her türlü alım, satım, hizmet, danışmanlık, yapım ve taşıma işleri ile bu hususlara ilişkin ihale işlemleri, 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu ve 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu hükümlerine tabi olmadığı ve bu iş ve işlemlerin yönetmelik ile düzenleneceği belirtilmiştir. Kamu işletmelerinin 2018-2020 yılları itibarıyla mal ve hizmet alımları aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. Tablo 3 : Alımlar Alımların Türleri 2018 (Bin TL) 2019 (Bin TL) 2020 Yıllık Değişim (2019-2020) Yurtiçi (Bin TL) Yurtdışı (Bin TL) Toplam (Bin TL) Tutar (Bin TL) Yüzde (%) 1-Kamu İktisadi Teşebbüsleri
a) İlk madde ve malzeme alımları 15.375.078 17.061.974 12.052.644 10.591.657 22.644.301 5.582.327 32,72 b) Ticari mal alımları 78.846.955 99.331.824 29.321.237 54.971.677 84.292.914 (15.038.910) (15,14) c) Hizmet alımları 3.700.786 4.282.022 4.625.413 9.947 4.635.360 353.338 8,25 Toplam (1) 97.922.819 120.675.820 45.999.294 65.573.281 111.572.575 (9.103.245) (7,54) 2-Özelleştirme Kapsam ve Programındaki Kuruluşlar
a) İlk madde ve malzeme alımları 2.285.845 2.639.322 4.291.358 - 4.291.358 1.652.036 62,59 b) Ticari mal alımları 7.444 470 645.299 - 645.299 644.829 137197,66 c) Hizmet alımları 280.698 209.185 267.280 - 267.280 58.095 27,77 Toplam (2) 2.573.987 2.848.977 5.203.937 - 5.203.937 2.354.960 82,66 3-Mali Kuruluşlar
a) İlk madde ve malzeme alımları 291.683 446.466 90.272 - 90.272 (356.194) (79,78) b) Ticari mal alımları 223.617 3.798 227.415 227.415 c) Hizmet alımları 1.806.989 2.522.633 4.479.047 45.945 4.524.992 2.002.359 79,38 Toplam (3) 2.098.672 2.969.099 4.792.936 49.743 4.842.679 1.873.580 63,10 4-Diğer Kuruluşlar
a) İlk madde ve malzeme alımları 219.567 260.835 829.738 194.580 1.024.318 763.483 292,71 b) Ticari mal alımları 235.102 171.471 348.215 170 348.385 176.914 103,17 c) Hizmet alımları 3.212.208 4.042.162 5.230.373 269.258 5.499.631 1.457.469 36,06 Toplam (4) 3.666.877 4.474.468 6.408.326 464.008 6.872.335 2.397.867 53,59 Kamu İşletmeleri Toplamı
a) İlk madde ve malzeme alımları 18.172.173 20.408.597 17.264.012 10.786.237 28.050.249 7.641.652 37,44 b) Ticari mal alımları 79.089.501 99.503.765 30.538.368 54.975.645 85.514.013 (13.989.752) (14,06) c) Hizmet alımları 9.000.681 11.056.002 14.602.113 325.150 14.927.263 3.871.261 35,02 GENEL TOPLAM(1+2+3+4) 106.262.355 130.968.364 62.404.493 66.087.032 128.491.526 (2.476.839) (1,89)

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2020 Yılı Genel Raporu 24
Kamu işletmelerinin tüm alımları, 2020 yılında önceki yıla göre %1,89 oranında 2,5 milyar TL azalarak 128,5 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Kamu iktisadi teşebbüslerinin alımlarındaki azalış büyük ölçüde BOTAŞ ve EÜAŞ’ın mal ve hizmet alımlarındaki düşüşten kaynaklanmıştır. BOTAŞ’ın mal ve hizmet alımları 2019 yılında 68,7 milyar TL gerçekleşirken, 2020 yılında 56,5 milyar TL’ye düşmüştür. EÜAŞ’ın mal ve hizmet alımları ise 2019 yılında 23 milyar TL gerçekleşirken, 2020 yılında 18,7 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. 3.4.2. İşletme Dönem Sonuçları KİT’ler, özelleştirme kapsam ve programındaki kuruluşlar ve diğer kuruluşların dönem sonuçları Tablo 4, bankaların dönem sonuçları Tablo 5, sigorta şirketleri dönem sonuçları Tablo 6 ve diğer mali kuruluşların dönem sonuçları Tablo 7’de gösterilmiştir. Tablo 4 : Kamu İktisadi Teşebbüsleri, Özelleştirme Kapsam ve Programdaki Kuruluşlar ve Diğer Kuruluşlar Dönem Sonuçları Gelir ve Gider Kalemleri 2018 (Bin TL) 2019 (Bin TL) 2020 (Bin TL) Yıllık Değişim (2019-2020) Tutar (Bin TL) Yüzde (%) A-Brüt satışlar 144.916.621 182.538.946 192.685.889 10.146.943 5,56 B-Satış indirimleri (-) 4.534.611 4.997.724 3.590.911 (1.406.813) (28,15) C-Net satışlar 140.382.010 177.541.222 189.094.978 11.553.756 6,51 D-Satışların maliyeti(-) 128.202.429 156.827.768 164.378.605 7.550.837 4,81 BRÜT SATIŞ KÂRI VEYA ZARARI 12.179.581 20.713.454 24.716.373 4.002.919 19,33 E-Faaliyet giderleri (-) 10.680.053 15.165.547 16.242.029 1.076.482 7,10 FAALİYET KÂRI VEYA ZARARI 1.499.528 5.547.908 8.474.344 2.926.436 52,75 F-Diğer faaliyetlerden olağan gelir ve kârlar 31.400.795 25.602.508 29.035.826 3.433.318 13,41 G-Diğer faaliyetlerden olağan gider ve z. (-) 16.851.919 15.757.543 19.709.148 3.951.605 25,08 H-Finansman giderleri (-) 3.873.916 5.351.737 7.563.328 2.211.591 41,32 OLAĞAN KÂR VEYA ZARAR 12.174.488 10.041.136 10.237.694 196.558 1,96 I-Olağan dışı gelir ve kârlar 6.359.005 2.341.838 3.315.631 973.793 41,58 J-Olağandışı gider ve zararlar (-) 4.735.707 4.747.755 7.676.399 2.928.644 61,68 DÖNEM KÂRI VEYA ZARARI (-) 13.797.786 7.635.220 5.876.926 (1.758.294) (23,03) K-Dönem kârı vergi ve diğer yasal yükümlülük karşılıkları (-) 3.727.453 2.730.762 2.861.334 130.572 4,78 DÖNEM NET KÂRI VEYA ZARARI (-) 10.070.333 4.904.458 3.015.592 (1.888.866) (38,51)

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2020 Yılı Genel Raporu 25
Tablo 5 : Bankalar Dönem Sonuçları Gelir ve Gider Kalemleri 2018 (Bin TL) 2019 (Bin TL) 2020 (Bin TL) Yıllık Değişim (2019-2020) Tutar (Bin TL) % I- Faiz Gelirleri 98.434.281 125.806.702 185.456.149 59.649.447 47,41 II- Faiz Giderleri (-) 64.141.542 83.557.939 104.524.539 20.966.600 25,09 III- Net Faiz Geliri/Gideri (I-II) 34.292.739 42.248.763 80.931.610 38.682.847 91,56 IV- Net Ücret Ve Komisyon Gelirleri/Giderleri 4.822.712 6.686.025 9.494.440 2.808.415 42,00 V- Temettü Gelirleri 803.386 1.504.859 1.803.952 299.093 19,88 VI- Ticari Kâr / Zarar (Net) 3.190.060 (10.321.289) (14.614.624) 4.293.335 41,60 VII- Diğer Faaliyet Gelirleri 2.944.988 4.459.522 13.729.956 9.270.434 207,88 VIII- Faaliyet Brüt Kârı / Zararı (III+IV+V+VI+VII) 39.673.765 44.577.880 91.345.334 46.767.454 104,91 IX- Kredi Ve Diğer Alacaklar Değer Düşüş Karşılığı (-) 8.361.572 11.880.352 33.763.380 21.883.028 184,20 X- Diğer Faaliyet Giderleri (-) 14.513.275 18.028.973 31.389.928 13.360.955 74,11 XI- Net Faaliyet Kârı/Zararı (VIII-IX-X) 16.798.918 14.668.555 26.192.026 11.523.471 78,56 XII- Birleşme İşlemi Sonrasında Gelir Olarak Kaydedilen Fazlalık Tutarı - - - - - XIII- Öz Kaynak Yöntemi Uygulanan Ortaklıklardan Kâr/Zarar - - - - - XIV- Net Parasal Pozisyon Kârı/Zararı - - - - - XV- Sürdürülen Faaliyetler Vergi Öncesi K/Z 16.798.918 14.668.855 26.192.026 11.523.171 78,56 XVI- Sürdürülen Faaliyetler Vergi Karşılığı (±) 2.785.375 2.538.837 5.950.893 3.412.056 134,39 XVII- Sürdürülen Faaliyetler Dönem Net K/Z 14.013.543 12.130.018 20.241.133 8.111.115 66,87 XVIII- Durdurulan Faaliyetlerden Gelirler - - - - - XIX- Durdurulan Faaliyetlerden Giderler (-) - - - - - XX- Durdurulan Faaliyetler Vergi Öncesi K/Z - - - - - XXI- Durdurulan Faaliyetler Vergi Karşılığı (±) - - - - - XXII- Durdurulan Faal. Dönem Net K/Z - - - - - XXIII- Net Dönem Kârı/Zararı (XVII+XXII) 14.013.543 12.130.018 20.241.133 8.111.115 66,87 Tablo 6 : Sigorta Şirketleri Dönem Sonuçları Gelir ve Gider kalemleri 2018 (Bin TL) 2019 (Bin TL) 2020 (Bin TL) Yıllık Değişim (2019-2020) Tutar (Bin TL) % Teknik Gelir 4.001.242 5.621.790 650.789 (4.971.001) (88,42) Teknik Gider (-) 3.084.828 4.098.758 551.424 (3.547.334) (86,55) Teknik Bölüm dengesi 916.414 1.523.032 99.365 (1.423.667) (93,48) Yatırım gelirleri 1.002.896 1.284.024 66.307 (1.217.717) (94,84) Yatırım Giderleri (-) 303.123 518.142 68.089 (450.053) (86,86) Diğer Gelir/gider farkı (44.465) (29.803) 7.477 37.280 125,09 Brüt Dönem Karı/Zararı (Vergi Öncesi) 1.571.722 2.259.111 105.060 (2.154.051) (95,35) Vergi ve Diğer Yükümlülükler (-) 349.756 517.631 22.851 (494.780) (95,59) Dönem Net Karı/Zararı 1.221.966 1.741.480 82.209 (1.659.271) (95,28)

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2020 Yılı Genel Raporu 26
Tablo 7 : Diğer Mali Kuruluşlar Dönem Sonuçları Gelir ve Gider Kalemleri 2018 (Bin TL) 2019 (Bin TL) 2020 (Bin TL) Yıllık Değişim (2019-2020) Tutar (Bin TL) % Brüt Kâr/Zarar 916.278 1.077.012 1.582.803 505.791 46,96 Esas Faaliyetlerden Gelirler 379.793 441.854 1.142.463 700.609 158,56 Esas Faaliyetlerden Giderleri (-) 714.665 533.766 (780.201) (1.313.967) (246,17) Esas Faaliyet Kârı/Zararı 581.416 985.100 1.945.065 959.965 97,45 Diğer Gelirler 5.461.986 1.599.260 2.485.722 886.462 55,43 Diğer Giderler (-) 5.140.708 1.642.707 (2.099.865) (3.742.572) (227,83) Sürdürülen faaliyetler vergi öncesi kârı/zararı 902.694 941.653 2.330.922 1.389.269 147,54 Sürdürülen faaliyetler vergi gideri/geliri (-) 118.151 67.883 (314.814) (382.697) (563,76) Sürdürülen faaliyetler dönem kârı/zararı 784.543 873.770 2.016.108 1.142.338 130,74 Durdurulan Faaliyetler vergi öncesi kârı/zararı - - - - - Durdurulan faaliyetler vergi gideri/geliri - - - - - Durdurulan faaliyetler dönem kârı/zararı - - - - - Dönem kârı/zararı (net) 784.543 873.770 2.016.108 1.142.338 130,74 Kamu işletmelerinin (Mali kuruluşlar hariç) net satışları 2020 yılında bir önceki yıla göre %6,5 oranında artarak 189 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Söz konusu artışta 5,5 milyar TL DMO’nun, 3,8 milyar TL TEİAŞ’ın, 3,6 milyar TL Toprak Mahsulleri Ofisi Genel Müdürlüğü (TMO)’nün ve 1,5 milyar TL BOTAŞ’ın net satışlarındaki artış etkili olmuştur. Kamu işletmelerinin (Mali kuruluşlar hariç) dönem kârı ise 2018 yılında 13,8 milyar TL iken 2019 yılında 7,6 milyar TL’ye, 2020 yılında ise 5,7 milyar TL’ye düşmüştür. Kamu işletmelerinden 28’i 2020 yılında zarar ederken; diğerleri kâr elde etmiştir. En çok kâr elde eden kuruluşlar ise TEİAŞ (6 milyar TL), Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü (2,7 milyar TL), TOKİ (2,2 milyar TL), TPAO (1,7 milyar TL) ve Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü (1,2 milyar TL) olmuştur. Bankalar 2020 yılı dönem net kârı önceki yıla göre % 66,9 oranında artarak 20.2 milyar TL’ye ulaşmıştır. Söz konusu artışta; net faiz gelirlerindeki, diğer faaliyet gelirlerindeki, net ücret ve komisyon gelirlerindeki artış etkili olmuştur. Hazine ve Maliye Bakanlığının 2020-2022 dönemini kapsayan Yeni Ekonomi Programı’nda kamu sigorta ve bireysel emeklilik şirketlerinin Türkiye Varlık Fonu Yönetimi AŞ (TVF) tarafından kurulacak bir şirket çatısı altında birleştirilmesi kararı alınmıştır. Söz konusu karar kapsamında kamu sigorta ve bireysel emeklilik şirketlerinin TVF tarafından kurulan TVF Finansal Yatırımlar AŞ’ye devri 22.04.2020 tarihinde tamamlanmıştır. Söz konusu sigorta şirketlerine dair rakamlara 2020 yılı rakamları içerisinde yer verilmediğinden sigortacılık sektörü rakamlarında önceki yıla oranla ciddi bir düşüş görülmektedir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2020 Yılı Genel Raporu 27
Sigortacılık sektörüne dair 2020 yılı dönem sonucu rakamları yalnızca Türk Reasürans AŞ’ye ait verilerden oluşmaktadır. Diğer mali kuruluşların 2020 yılında esas faaliyet karı 1.9 milyar TL, dönem kârı ise 2,3 milyar TL seviyesindedir. 3.5. Yatırımlar Kalkınma planlarının hayata geçirilmesinde en önemli uygulama araçlarından birisi olan ve planın yapı taşları niteliğindeki kamu yatırım projelerini kapsayan ilgili yıl Yatırım Programının Kabulü ve Uygulanmasına Dair Cumhurbaşkanı Kararı, 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nun 19’uncu maddesi ve 13 sayılı Strateji ve Bütçe Başkanlığı Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi’nin 2’nci maddesi gereğince her yıl Ocak ayının on beşine kadar Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmektedir. Kamu Yatırım Programları; merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki kamu kuruluşlarının, döner sermayeli kuruluşların ve sosyal güvenlik kuruluşlarının, kamu iktisadi teşebbüslerinin ve özelleştirme kapsamındaki kuruluşlar ile İller Bankası’nın yürüteceği projeler ile mahalli idarelerin (büyükşehir belediyeleri, belediyeler, su ve kanalizasyon idareleri) dış proje kredisiyle finanse ederek yürütecekleri projeleri kapsamaktadır. Mahalli idarelerin yatırım programı kapsamındaki söz konusu projeleri ile diğer kuruluşların hibe vs. gibi istisnai kaynaklardan finanse edilen projeleri veya ödenekleri genel tablolara dâhil edilmemektedir. Yılı Programının Uygulanması, Koordinasyonu ve İzlenmesine Dair Cumhurbaşkanlığı Kararı’ndaki hükümlere uygun olarak yatırım projelerinin; adı, yeri, karakteristiği, başlama bitiş tarihleri, tutarı ve ödeneği gibi parametrelerinde yıl içinde revizyonlar yapılabilmekte, programa yeni proje alınabilmekte veya programdan proje çıkarılabilmektedir. 2020 Yılı Yatırım Programı’nda kamu işletmelerinden; kamu payı yüzde 50’nin üzerindeki iktisadi devlet teşekkülleri ve kamu iktisadi kuruluşları ile bunların bağlı ortaklıkları, özelleştirme kapsamına alınan kuruluşlar, döner sermayeli kuruluşlar yatırımları düzenlenmiştir.
Resmi Gazete’de her yıl Programların Uygulanması, Koordinasyonu ve İzlenmesine Dair Cumhurbaşkanlığı Kararı yayımlanmakta olup; T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Yatırım Programları kapsamında yürütülen kamu yatırımlarının gerçekleşme

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2020 Yılı Genel Raporu 28
durumunu ortaya koymak üzere, söz konusu Karar gereğince Kamu Yatırımları Raporu hazırlamaktadır. Rapor’da yer alan revize ve gerçekleşme rakamları, kamu kuruluşlarınca Kamu Yatırım Proje Bilgi Sistemi’ne girilen bilgileri yansıtmaktadır. Kamu işletmelerinin Yatırım Programı kapsamında yapılan yatırımları ve gerçekleşme tutarları aşağıda gösterilmiştir. Tablo 8 : Kamu İşletmelerinin Yatırım Programı Kapsamında Yapılan Yatırımları Yatırımlar
(Bin TL) 2018 2019 2020 Ödenek Gerçekleşme Ödenek Gerçekleşme Ödenek Gerçekleşme KİT’ler:
BOTAŞ 3.367.000 2.162.899 3.700.000 3.395.444 5.000.000 3.249.176 ÇAY-KUR 170.000 161.311 50.000 43.637 10.374 5.859 DMO 41060 1.122 28.742 2.368 32.134 18.269 DHMİ 1.256.955 1.024.985 776.000 725.524 17.510 15.138 EÜAŞ 1.242.180 659.688 851.266 462.352 1.274.476 370.541 Et ve Süt Kurumu 84.440 27.492 67.600 61.074 76.000 41.095 Eti Maden İşl. 417.000 386.772 573.554 507.661 932.329 506.802 Kıyı Emniyeti 113.030 43.036 45.041 41.540 146.000 144.904 MKEK 219.975 69.139 157.870 50.559 165.617 164.994 TİGEM 140.000 10.650 115.000 94.567 219.381 139.766 TCDD 7.500.000 7.456.143 6.750.000 6.438.755 10.997.765 9.632.371 TEİAŞ 2.850.000 2.921.907 2.991.825 2.996.686 4.000.000 3.654.328 TEDAŞ 264.847 205.986 560.504 211.243 500.000 127.160 TETAŞ 1.800 76 - - - - TEMSAN 31.480 4.777 10.000 5.507 19.936 2.514 TKİ 141.231 29.277 96.923 32.144 103.150 34.686 TMO 68.508 14.527 24.254 14.113 36.125 17.211 TPAO 3.955.332 3.326.722 4.943.959 4.650.021 6.641.984 4.693.377 TTK 160.000 72.576 112.000 70.776 4.976 4.834 TÜDEMSAŞ 9.300 8.494 5.580 12.873 4.000 1.355 TÜLOMSAŞ 16.678 12.783 8.339 7.392 8.000 941 TÜVASAŞ 51.112 49.309 40.044 34.266 39.769 14.082 TCCD Taşımacılık 953.000 827.860 495.560 448.799 600.000 312.319 Toplam 23.054.928 19.477.531 22.404.061 20.307.301 30.829.526 23.151.864 Döner sermayeli kuruluşlar:
TRT 175.950 56.748 49.842 22.082 211.002 149.061 AOÇ 4.858 2.080 3.255 3.027 19.063 3.657 Milli Piyango İD. 10.296 1.816 6.075 232 1.000 - Toplam 191.104 60.644 59.172 25.341 231.065 152.718 Özelleştirme Kapsamında Kuruluşlar:
ADÜAŞ 60 16 42 2 54 35,6 Sümer Holding 200 12 140 5 157 43 T. Denizcilik İşl. 3.766 548 1.958 532 11.189 804 T. Şeker Fabrikaları 120.000 45812 83.050 58383 139.792 133235 Toplam 124.026 46.388 85.190 58.922 151.192 134.118 Genel Toplam 23.370.058 19.584.563 22.548.423 20.391.564 31.211.783 23.438.700

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2020 Yılı Genel Raporu 29
2020 yılı Yatırım Programı’nda KİT’ler için 30,83 milyar TL ödenek ayrılmış olup en büyük yatırım ödeneği TCDD, TPAO, EÜAŞ, BOTAŞ ile TEİAŞ için ayrılmıştır. Kamu işletmeleri kapsamında denetimi yapılan kuruluşların toplam yatırım ödeneği 2020 yılında 31,21 milyar TL, gerçekleşme ise 23,44 milyar TL olmuştur. Kamu yatırım programlarının 2020 yılı gerçekleşme yüzdesi de %75,1 olduğu görülmektedir. Kamu işletmelerinin türleri itibarıyla nakdi yatırım harcama tutarları aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. Tablo 9 : Nakdi Yatırım Harcamaları Nakdi harcama 2018 (Bin TL) 2019 (Bin TL) 2020 (Bin TL) Yıllık Değişim (2019-2020) Tutar (Bin TL) % 1- KİT’ler 20.662.350 20.397.480 24.026.336 3.628.856 17,8 2- Özelleştirme Kapsam ve Programındaki Kuruluşlar 46.388 58.925 134.075 75.150 127,5 3- Mali Kuruluşlar 705.574 1.160.929 2.594.364 1.433.435 123,5 4- Diğer Kuruluşlar 1.778.061 1.627.525 1.786.041 158.516 9,7 Toplam 15.883.069 23.177.416 28.540.816 5.363.400 23,1 Kamu iktisadi teşebbüsleri ve bağlı ortaklıklarının 2020 yılına ait Genel Yatırım ve Finansman Programı, 233 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüsleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararnameye tabi kamu iktisadi teşebbüsleri ile bağlı ortaklıklarını ve 4046 sayılı Özelleştirme Uygulamaları Hakkında Kanuna tabi sermayesinin %50’sinden fazlası kamuya ait olan işletmeci kuruluşları kapsamakta olup, yukarıdaki nakdi yatırım harcamaları tablosu ise, 2020 yılına ait Genel Yatırım ve Finansman Programı kapsamında dışında kalmakla birlikte Sayıştay denetimine tabi kamu işletmelerine ait yatırımları da kapsadığı için kamu işletmeleri yatırım programı kapsamında yapılan yatırımlar tablosu farklılık göstermektedir. 3.6. Bağlı Şirketler/Ortaklıklar ve İştirakler Türkiye Muhasebe Standartları’na göre; başka şirketlere ortak olmak üzere edinilen sermaye payları ortak olunan sermaye payları oranına göre veya kontrol gücünün işletmede olup olmamasına göre önemli etki taşıyan iştirakler, bağlı ortaklıklar veya iş ortaklıkları olarak tanımlanmaktadır. Standartlarda iştirak; yatırımcı işletmenin üzerinde önemli etkisinin bulunduğu işletme olarak, önemli etkinlik ise işletmede finansal ve faaliyetle ilgili politikaların belirlenmesine

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2020 Yılı Genel Raporu 30
katılma gücünü ve bu politikaları tek başına ya da bir başka taraf ile ortak kontrol etme gücü olarak tanımlanmıştır. Bir işletmenin doğrudan ya da dolaylı olarak yatırım yapılan işletmenin oy hakkının yüzde 20 ya da daha fazlasını elinde tutması durumunda, aksi açıkça ortaya konulamadığı sürece, söz konusu işletmenin önemli etkisinin bulunduğu kabul edilmektedir. İşletmenin doğrudan veya dolaylı olarak yüzde elli oranından fazla sermaye ya da oy hakkına veya en az bu oranda yönetim çoğunluğunu seçme hakkına sahip olduğu işletmeler ise bağlı ortaklık olarak değerlendirilmektedir. Ayrıca yüzde yirminin altındaki iştirak payları da gerçeğe uygun değerle değerlenen finansal varlıklar olarak veya gerçeğe uygun değeri güvenilir olarak ölçülememesi durumunda maliyet değeriyle değerlenen finansal varlıklar olarak değerlendirilmektedir. 233 sayılı KHK’ya göre sermayesinin yüzde ellisinden fazlası iktisadi devlet teşekkülüne veya kamu iktisadi kuruluşuna ait olan anonim şirketler bağlı ortaklık; sermayelerinin en az yüzde on beşine, en çok yüzde ellisine sahip bulundukları anonim şirketler ise iştirak olarak tanımlanmakta olup, bu şirketler KHK’nın üçüncü ve dördüncü bölümündeki hükümlere göre faaliyet göstermektedir. 5411 sayılı Bankacılık Kanunu’nun ortaklık paylarına ilişkin sınırlamalar başlıklı 56’ncı maddesinin birinci fıkrasında, “Bankaların; kredi kuruluşları ve finansal kuruluşlar dışındaki bir ortaklıktaki payı kendi öz kaynaklarının yüzde onbeşini, bu ortaklıklardaki paylarının toplam tutarı ise kendi öz kaynaklarının yüzde altmışını aşamaz” hükmü getirilmiş, diğer fıkralarda iştirak oranlarının öz kaynaklar karşısındaki durumu ile banka sermayesinde payı bulunan ortaklıkların iştirak ilişkisi düzenlenmiştir. Bankacılık sektörü için, bağlı ortaklık, iştirak, birlikte kontrol edilen ortaklıklar ve satılmaya hazır finansal varlıklarda izlenen ortaklıklar ayrı ayrı tanımlanmıştır. BDDK tarafından çıkarılan ve 08.11.2006 tarihli ve 26340 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Bankaların Konsolide Finansal Tablolarının Düzenlenmesine İlişkin Tebliğ’de; -Bağlı ortaklık; ana ortaklığın kontrolü altında faaliyet gösteren ortaklık, -İştirak; ana ortaklık bankanın sermayesine katıldığı, üzerinde kontrolü bulunmamakla birlikte önemli etkinliğe sahip olduğu yurt içinde veya yurt dışında kurulu bulunan ortaklık,

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2020 Yılı Genel Raporu 31
-Birlikte kontrol edilen ortaklıklar; iş ortaklıkları ve adi ortaklıklar dâhil olmak üzere, ana ortaklık bankanın bir ortaklık sözleşmesi çerçevesinde başka gruplarla birlikte kontrol ettiği, yurt içinde veya yurt dışında kurulu bulunan ortaklık, şeklinde tanımlanmıştır. Kamu işletmelerinin sermaye payına sahip olduğu iştirak, bağlı ortaklık veya hisse senedi olarak kayıtlarında yer alan tüm şirketlerin sayısı, sermayeleri, kamu işletmelerinin sermaye taahhütleri aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. Tablo 10 : Bağlı Şirketler/Ortaklıklar ve İştiraklere İlişkin Başlıca Bilgiler Başlıca bilgiler Ölçü 2018 2019 2020 Değişim (2019-2020) Adet/Tutar Yüzde (%) İştirak edilen şirket sayısı:
-Bir kuruluşun iştirak ettiği Adet 59 69 82 13 18,8 -Birden fazla kuruluşun iştirak ettiği Adet 21 21 24 3 14,2 -Tasfiye halindeki ve faaliyetsiz iştirakler Adet 11 11 13 2 18,2 -Yabancı sermayeli iştirakler Adet 38 37 42 5 13,5 -Sermayesinin %50’den fazlası kamuya ait olan iştirakler 15 14 18 4 28,5 Toplam Adet 144 152 179 27 17,8 İştiraklerin:
-Esas sermayeleri Bin TL 50.989.350 78.358.557 94.616.933 16.258.376 20,7 -Ödenmiş sermayeleri Bin TL 47.502.505 50.281.349 67.842.646 17.561.297 34,9 -Sermaye ödeme oranı % 93 64 72 8 12,5 Denetlenen kuruluşların iştirakleri:
-Sermaye taahhüdü Bin TL 30.472.407 39.066.137 42.303.370 3.237.233 8,3 -Sermaye ödemesi Bin TL 27.567.344 32.803.241 41.065.909 8.262.668 25,19 -Sermaye ödeme oranı % 90,5 84 97 13 15,5 -Denetlenen kuruluşların, iştiraklerin sermayesine katılma oranı % 59,8 50 45 (5) (10) İştiraklerin:
-Dönem kârları toplamı Bin TL 77.572.217 67.654.424 48.257.306 (19.397.118) (28,7) -Dönem zararları toplamı Bin TL 7.353.318 2.518.758 6.413.764 3.895.006 154,6 Denetlenen kuruluşların payına düşen:
-Temettü Bin TL 3.218.985 6.504.960 4.901.020 (1.603.940) (24,6) -Temettünün ödenen iştirak payı oranı % 11,7 20 11,9 (8,1) (40,5) (*)Uluslararası 2 kredi kartı ödeme şirketindeki sermaye payı çok küçük olduğu için bu şirketlerin esas ve ödenmiş sermaye ile dönem kâr/zararları tabloya dâhil edilmemiştir. 2020 yılında denetlenen kuruluşların iştirak ettiği kuruluşların toplam dönem kârları 48,3 milyar TL olarak gerçekleşmiş olup, denetlenen kuruluşlar bu kapsamda 4,9 milyar TL temettü geliri elde etmiştir. Yıllık denetim raporlarının yazılma tarihinde bazı kuruluşların Genel Kurul toplantıları yapılmadığından; temettü miktarının artması söz konusu olabilecektir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2020 Yılı Genel Raporu 32
2020 yılında Sayıştay denetimine alınan Türkiye Vakıflar Bankası TAO ve şirketlerinin 27 tane bağlı şirketi tabloda yer almaktadır. Bunun yanında 11 şirkette sermaye payı edinilmiş, 11 şirket ile sermaye ilişkisi, tasfiye olma, iflas nedeniyle kapatılma veya satılmak suretiyle sonlandırılmıştır. Sermaye payı edinilen 11 şirket ve tabloya dahil olan 27 şirketle beraber söz konusu 38 şirkete kamu işletmelerince, toplam 2 milyar 999 milyon TL sermaye taahhüdünde bulunulmuş ve 2 milyar 985 milyon TL’si ödenmiştir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2020 Yılı Genel Raporu 33
EK: KAMU İŞLETMELERİ LİSTESİ VE İŞLETMELERE İLİŞKİN BAŞLICA BİLGİLER (31.12.2020) Kamu İşletmeleri Listesi ve İşletmelere İlişkin Başlıca Bilgiler Sıra No Kamu İşletmeleri Sermaye Kaynaklar Varlıklar Toplamı Kâr/Zarar Esas Ödenmiş Öz Yabancı (Bin TL) (Bin TL) (Bin TL) (Bin TL) (Bin TL) (Bin TL) I KİT’LER 1 Boru Hatları ile Petrol Taşımacılığı AŞ (BOTAŞ) 14.357.000 4.975.000 12.759.917 54.757.333 67.517.250 (26.768) 2 Çay İşletmeleri Kurumu Genel Müdürlüğü (ÇAY- KUR) 3.695.000 2.943.413 739.542 4.365.937 5.105.479 (547.247) 3 Devlet Hava Meydanları İşletmesi Genel Müdürlüğü (DHMİ) 10.650.000 6.156.851 8.571.084 6.013.263 14.584.347 (2.076.828) 4 Devlet Malzeme Ofisi Genel Müdürlüğü (DMO) 130.582 82.946 664.923 3.333.272 3.998.195 322.580 5 Elektrik Üretim AŞ (EÜAŞ) 14.000.000 14.000.000 20.042.219 7.097.507 27.139.726 171.944 6 Et ve Süt Kurumu Genel Müdürlüğü 1.304.000 1.304.000 429.511 1.848.761 2.278.272 (222.991) 7 Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü 1.500.000 1.500.000 6.234.175 695.882 6.930.057 2.737.087 8 Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü 51.095 51.095 1.439.631 336.620 1.776.251 1.244.777 9 Makine ve Kimya Endüstrisi AŞ 1.200.000 675.000 2.398.371 1.925.667 4.324.038 925.789 10 T.C. Devlet Demiryolları İşletmesi Genel Müdürlüğü (TCDD) 107.000.000 89.164.442 62.129.140 9.405.800 71.534.940 (3.866.424) 11 Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü (TİGEM) 2.975.000 2.770.747 2.391.053 429.068 2.820.121 76.830 12 TCDD Taşımacılık AŞ 8.500.000 8.500.000 4.523.377 1.973.039 6.496.416 (1.333.171) 13 TCDD Teknik Mühendislik ve Müşavirlik AŞ 24.000 13.190 13.468 25.613 39.081 5.908 14 Toprak Mahsulleri Ofisi Genel Müdürlüğü (TMO) 2.550.000 2.550.000 4.251.057 5.709.850 9.960.907 61.608 15 TTK Amasra Taşkömürü İşletmesi Müessesesi 1.250.000 1.110.000 23.284 38.242 61.526 (119.173)

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2020 Yılı Genel Raporu 34
Sıra No Kamu İşletmeleri Sermaye Kaynaklar Varlıklar Toplamı Kâr/Zarar Esas Ödenmiş Öz Yabancı (Bin TL) (Bin TL) (Bin TL) (Bin TL) (Bin TL) (Bin TL) 16 TTK Armutçuk Taşkömürü İşletmesi Müessesesi 1.695.000 1.465.000 50.518 22.867 73.385 (156.666) 17 TTK Karadon Taşkömürü İşletmesi Müessesesi 5.245.000 4.661.000 350.482 69.096 419.578 (455.751) 18 TTK Kozlu Taşkömürü İşletmesi Müessesesi 3.080.000 2.688.500 (10.512) 81.349 70.837 (308.070) 19 TTK Üzülmez Taşköprü İşletmesi Müessesi 2.965.000 2.659.000 20.796 65.788 86.584 (246.744) 20 Türk Sudan Uluslararası Tarım ve Hayvancılık AŞ 53.200 14.712 15.446 191 15.637 238 21 Türkiye Elektrik Dağıtım AŞ (TEDAŞ) 22.000.000 20.598.642 4.863.504 3.383.024 8.246.528 (357.491) 22 Türkiye Elektrik İletim AŞ(TEİAŞ) 12.800.000 5.000.000 22.437.713 5.442.273 27.879.986 5.975.513 23 Türkiye Elektromekanik Sanayi AŞ (TEMSAN) 295.000 275.000 38.724 522.380 561.104 5.584 24 Türkiye Kömür İşletmeleri Kurumu Genel Müdürlüğü (TKİ) 1.000.000 1.000.000 2.031.225 2.613.591 4.644.816 2.926 25 Türkiye Petrolleri A.O.(TPAO) 12.018.000 3.717.807 20.465.170 19.791.047 40.256.217 1.704.852 26 Türkiye Raylı Sistem Araçları Sanayi AŞ (TÜRASAŞ) 3.727.035 2.298.580 1.832.251 372.343 2.204.594 (109.743) 27 Türkiye Taşkömürü Kurumu Genel Müdürlüğü (TTK) 14.500.000 12.825.000 12.759.384 138.388 12.897.772 (11.987) TOPLAM (I) 248.564.912 192.999.925 191.465.453 130.458.191 321.923.644 3.396.582 II ÖZELLEŞTİRME KAPSAM VE PROGRAMINDAKİ KURULUŞLAR 1 Ankara Doğal Elektrik Üretim ve Ticaret AŞ 1.000 1.000 83.584 1.054 84.638 585 2 Doğusan Boru Sanayi ve Ticaret AŞ 30.000 30.000 18.499 8.666 27.165 (1.893) 3 Sümer Holding AŞ 11.299.080 6.509.373 37.822 8.999 46.821 (24.668) 4 TH Karadeniz Bakır İşletmeleri AŞ (KBİ) - - (235) 376 141 (235) 5 Türkiye Denizcilik İşletmeleri AŞ 220.948 131.016 214.138 372.316 586.454 28.194

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2020 Yılı Genel Raporu 35
Sıra No Kamu İşletmeleri Sermaye Kaynaklar Varlıklar Toplamı Kâr/Zarar Esas Ödenmiş Öz Yabancı (Bin TL) (Bin TL) (Bin TL) (Bin TL) (Bin TL) (Bin TL) 6 Türkiye Şeker Fabrikaları AŞ (TÜRK ŞEKER) 3.000.000 2.982.559 (1.071.141) 7.958.926 6.887.785 (969.752) TOPLAM (II) 14.551.028 9.653.948 (717.333) 8.350.337 7.633.004 (967.769) III MALİ KURULUŞLAR 1 Emlak Katılım Varlık Kiralama AŞ 50 50 50 3.124.370 3.124.420 - 2 Emlak Varlık Kiralama AŞ 50 50 50 1 51 - 3 Halk Faktoring AŞ 96.000 96.000 204.030 1.651.739 1.855.769 104.618 4 Halk Finansal Kiralama AŞ 323.000 323.000 419.987 3.750.078 4.170.065 86.494 5 Halk Gayrimenkul Yatırım Ortaklığı AŞ 970.000 970.000 2.926.489 588.237 3.514.726 352.452 6 Halk Varlık Kiralama AŞ 100 100 2.339 951.283 953.622 700 7 Halk Yatırım Menkul Değerler AŞ 104.000 104.000 364.244 297.509 661.753 240.233 8 İller Bankası AŞ 30.000.000 19.278.132 24.131.877 22.747.453 46.879.330 2.659.636 9 Kalkınma Girişim Sermayesi Portföy Yönetimi AŞ 1.800 1.800 1.530 824 2.354 (334) 10 Kalkınma Yatırım Varlık Kiralama AŞ 50 50 50 1 51 - 11 T.C. Ziraat Bankası AŞ 13.100.000 13.100.000 93.278.260 849.323.004 942.601.264 10.834.123 12 T.H. Kalkınma Yatırım Menkul Değerler AŞ 5.000 5.000 11.884 136 12.020 1.043 13 Türk Reasürans AŞ 600.000 375.000 459.833 515.424 975.257 105.060 14 Türkiye Emlak Katılım Bankası AŞ 1.026.915 1.026.915 1.539.266 18.850.911 20.390.177 104.451 15 Türkiye Halk Bankası AŞ 2.473.776 2.473.776 42.930.504 637.095.591 680.026.095 3.229.900 16 Türkiye İhracat Kredi Bankası AŞ (EXİMBANK) 9.270.000 9.270.000 11.413.457 192.813.817 204.227.274 1.511.388 17 Türkiye Kalkınma Fonu - - (27) 203.367 203.340 (27) 18 Türkiye Kalkınma ve Yatırım Bankası AŞ 1.600.000 1.600.000 3.587.942 24.483.796 28.071.738 620.772 19 Türkiye Vakıflar Bankası TAO 3.905.622 3.905.622 46.484.658 652.412.460 698.897.118 6.439.273

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2020 Yılı Genel Raporu 36
20 Vakıf Faktoring AŞ 250.000 250.000 473.191 5.317.502 5.790.693 125.825 Sıra No Kamu İşletmeleri Sermaye Kaynaklar Varlıklar Toplamı Kâr/Zarar Esas Ödenmiş Öz Yabancı (Bin TL) (Bin TL) (Bin TL) (Bin TL) (Bin TL) (Bin TL) 21 Vakıf Finansal Kiralama AŞ 200.000 200.000 355.161 3.357.058 3.712.219 86.650 22 Vakıf Gayrimenkul Yatırım Ortaklığı AŞ 460.000 460.000 1.444.475 1.484.506 2.928.981 118.592 23 Vakıf Yatırım Menkul Değerler AŞ 100.000 100.000 416.672 1.345.528 1.762.200 232.756 24 Ziraat Gayrimenkul Yatırım Ortaklığı AŞ 3.520.215 3.520.215 5.068.184 339.722 5.407.906 379.279 25 Ziraat Girişim Sermayesi Yatırım Ortaklığı AŞ 750.000 750.000 983.425 1.710 985.135 114.625 26 Ziraat Katılım Bankası AŞ 1.750.000 1.750.000 3.734.274 56.452.723 60.186.997 792.482 27 Ziraat Katılım Varlık Kiralama AŞ 50 50 167 4.013.814 4.013.981 122 28 Ziraat Portföy Yönetimi AŞ 12.500 12.500 137.876 9.255 147.131 82.564 29 Ziraat Yatırım Menkul Değerler AŞ 60.000 60.000 433.915 299.503 733.418 405.286 30 ZKB Varlık Kiralama AŞ 50 50 83 3.504 3.587 28 TOPLAM (III) 70.579.178 59.632.310 240.803.846 2.481.434.826 2.722.238.672 28.627.991 IV DİĞER KURULUŞLAR 1 Arıcak Turizm ve Ticaret AŞ 1.250 1.250 (3.314) 4.070 756 (58) 2 Askeri Fabrika ve Tersane İşletme AŞ (ASFAT) 57.700 57.700 67.941 2.972.206 3.040.147 13.072 3 Atatürk Orman Çiftliği Müdürlüğü (AOÇ) 1 1 216.090 24.252 240.342 54.924 4 Bileşim Alternatif Dağıtım Kanalları AŞ 145.000 145.000 153.740 35.085 188.825 6.753 5 Central Oto Kiralama AŞ 252.500 252.500 313.443 1.844.557 2.158.000 50.582 6 İstanbul Olimpiyat Oyunları Hazırlık ve Düzenleme Kurulu

• • 756.551 4.659 761.210 108.925 7 Kule Verici Tesisleri İşletim ve Teknolojileri AŞ 50.000 50.000 42.666 6.321 48.987 (8.829) 8 Milli Piyango İdaresi Genel Müdürlüğü (MPİ)
• • 1.202 238.898 240.100 297.628 9 Onko İlaç Sanayi ve Ticaret AŞ 93.000 93.000 124.510 682.208 806.718 29.425

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2020 Yılı Genel Raporu 37
10 Platform Ortak Kartlı Sistemler AŞ 21.000 5.250 4.763 88 4.851 (446) Sıra No Kamu İşletmeleri Sermaye Kaynaklar Varlıklar Toplamı Kâr/Zarar Esas Ödenmiş Öz Yabancı (Bin TL) (Bin TL) (Bin TL) (Bin TL) (Bin TL) (Bin TL) 11 PTT Anadolum Destek Lojistik Hizmetleri Sanayi ve Ticaret AŞ 200.000 200.000 213.330 48.985 262.315 37.025 12 PTT Bilgi Teknolojileri AŞ 5.370 5.370 53.876 20.907 74.783 501 13 PTT Para Lojistik ve Özel Güvenlik Hizmetleri AŞ 50.000 50.000 39.307 34.290 73.597 752 14 PYS Güvenlik AŞ 2.000 2.000 4.073 3.486 7.559 2.038 15 Sofra Kurumsal ve Ödüllendirme Hizmetleri AŞ 600 600 26.584 11.402 37.986 6.478 16 T.C. Posta ve Telgraf Teşkilatı AŞ (PTT) 5.000.000 2.093.940 773.889 5.804.476 6.578.365 (740.997) 17 Taksim Otelcilik AŞ 334.257 334.257 393.310 28.994 422.304 12.725 18 Toplu Konut İdaresi Başkanlığı (TOKİ) - - 54.617.701 49.490.615 104.108.316 2.187.832 19 TÜBİTAK Marmara Teknokent AŞ 5.750 5.750 52.136 10.900 63.036 5.074 20 Türkiye Radyo Televizyon Kurumu (TRT) 182.000 182.000 3.843.986 1.080.926 4.924.912 496.531 21 TÜRKSAT Uydu Haberleşme Kablo TV ve İşletme AŞ 2.486.783 2.486.783 3.130.447 3.762.086 6.892.533 716.741 22 Vakıf Enerji ve Madencilik AŞ 85.000 236.892 227.491 107.084 334.575 (1.310) 23 Vakıf Gayrimenkul Değerleme AŞ 30.000 30.000 37.257 9.308 46.565 (3.374) 24 Vakıf İnşaat Restorasyon ve Ticaret AŞ 34.330 34.330 35.667 208 35.875 692 25 Vakıf Pazarlama Sanayi ve Ticaret AŞ 47.927 47.927 66.848 21.568 88.416 5.378 26 ZG Tarım Piyasaları AŞ 210.000 210.000 221.370 5.582 226.952 11.372 27 ZG Tarım ve Hayvancılık Yatırımları AŞ 50 50 16 1 17 (31) 28 Ziraat İşletme Yönetimi ve Gayrimenkul Geliştirme AŞ 5.000 3.250 1.133 3.047 4.180 (1.492) 29 Ziraat Teknoloji AŞ 5.000 5.000 18.835 64.368 83.203 3.421 TOPLAM (IV) 9.304.518 6.532.850 65.434.848 66.320.577 131.755.425 3.291.332 GENEL TOPLAM 342.999.636 268.819.033 496.986.814 2.686.563.931 3.183.550.745 34.348.136

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2020 Yılı Genel Raporu 38
*2020 yılına ilişkin olarak 2021 yılında Sayıştay tarafından kamu işletmeleri ile ilgili olarak 4 adedi kıst rapor olmak üzere 95 adet rapor hazırlanmış olup 2020 yılı içerisinde 3 kuruluşun (TÜVASAŞ, TÜLOMSAŞ ve TÜDEMSAŞ) tasfiyesiz infisah yoluyla yeni kurulan TÜRASAŞ altında birleştirilmesi nedeniyle Genel Rapor 92 kuruluşun verileri dikkate alınarak hazırlanmıştır.