2015 - GIDA, TARIM VE HAYVANCILIK BAKANLIĞI.pdf

GIDA, TARIM VE HAYVANCILIK BAKANLIĞI 2015 YILI SAYIŞTAY DENETİM RAPORU Ağustos 2016

İÇERİK GIDA, TARIM VE HAYVANCILIK BAKANLIĞI 2015 YILI DÜZENLİLİK DENETİM RAPORU 1 GIDA, TARIM VE HAYVANCILIK BAKANLIĞI DÖNER SERMAYE İŞLETMELERİ 2015 YILI DÜZENLİLİK DENETİM RAPORU 63 GIDA, TARIM VE HAYVANCILIK BAKANLIĞI 2015 YILI PERFORMANS DENETİM RAPORU 105

GIDA, TARIM VE HAYVANCILIK BAKANLIĞI 2015 YILI DÜZENLİLİK DENETİM RAPORU

İÇİNDEKİLER

1. KAMU İDARESİNİN MALİ YAPISI VE MALİ TABLOLARI HAKKINDA BİLGİ ......................... 1
2. DENETLENEN KAMU İDARESİ YÖNETİMİNİN SORUMLULUĞU ............................................... 3
3. SAYIŞTAYIN SORUMLULUĞU............................................................................................................... 4
4. DENETİMİN DAYANAĞI, AMACI, YÖNTEMİ VE KAPSAMI .......................................................... 4
5. DENETİM GÖRÜŞÜNÜN DAYANAKLARI ........................................................................................... 6
6. DENETİM GÖRÜŞÜ ................................................................................................................................... 9
7. DENETİM GÖRÜŞÜNÜ ETKİLEMEYEN TESPİT VE DEĞERLENDİRMELER ......................... 10
8. EKLER ........................................................................................................................................................ 57

KISALTMALAR BÜGEM: Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü CBS: Coğragi Bilgi Sistemi ÇKS: Çiftçi Kayıt Sistemi DAKBİS: Damızlık Koyun Keçi Bilgi Sistemi DSİ: Döner Sermaye İşletmesi ESK: Et Süt Kurumu EYYDB: Eğitim Yayım ve Yayınlar Dairesi Başkanlığı GGBS: Gıda Güvenliği Bilgi Sistemi GTHB: Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı HAYGEM: Hayvancılık Genel Müdürlüğü KBÖ: Kesintili Başlangıç Ödeneği KKKS: Koyun keçi kayıt sistemi NVİ: Nüfus ve Vatandaşlık işleri SGB: Strateji Geliştirme Başkanlığı TAGEM: Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü TAKBİS: Tapu Kadastro bilgi Sistemi TARGEL: Tarımsal Yayımı Geliştirme Projesi TBS: Tarım Bilgi Sistemi TRGM: Tarım Reformu Genel Müdürlüğü TÜKAS: Tarımsal Üretim Kayıt Sistemi TÜRKVET: Türk Veteriner Bilgi Sistemi USKS: Ulusal Süt Kayıt Sistemi

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım Ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 1

1. KAMU İDARESİNİN MALİ YAPISI VE MALİ TABLOLARI HAKKINDA BİLGİ Mali Yapı Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’na ekli I sayılı Cetvelde yer alan genel bütçeli idarelerden olup, faaliyetlerini merkezi yönetim bütçe kanunlarıyla verilen ödeneklerle gerçekleştirmektedir. 2015 yılı Bütçesiyle GTHB Bakanlığına 14.977.428.280, TL ödenek tahsis edilmiş olup, bu tutar Merkezi Yönetim Bütçesinin % 3,16 sına tekabül etmektedir. Bakanlıkça, bütçeyle verilen ödenekler dışında, uluslararası antlaşmalar gereğince Avrupa Birliği Katılım Öncesi Mali Yardım Aracı (IPA) kapsamında 2015 yılında sağlanan fonlarından 122.455.782, EURO kaynak kullanılmıştır.
   Ayrıca Bakanlık faaliyetlerinin finansmanında, bütçe dışında kalan döner sermaye işletmesinden aktarılan kaynaklar da dahil diğer yerlerden temin edilen 451.248.891,63 TL ve özel hesaptan 3.596.494,32 TL kaynak kullanılmıştır.
   Bütçe Giderleri ve Ödenekler Tablosuna göre Bakanlığın 2015 yılı bütçe gideri ve ödenek kullanımı aşağıda belirtilmiştir. Tablo 1: 2015 yılı Bütçe Gideri ve Ödenek Kullanımı Eko. Kod Açıklama 2015 Yılı Toplam Ödenek 2015 Yılı Gerçekleşmesi Gerçekleşme Oranı (%) 01 Personel Giderleri 2.724.935.600 2.691.414.899 98,8 02 Sosyal Güvenlik Kurumlarına Devlet Primi Giderleri 487.891.800 478.926.823 98,2 03 Mal Ve Hizmet Alım Giderleri 372.873.900 358.714.142 96,2 05 Cari Transferler 10.323.981.500 10.276.419.509 99,5 06 Sermaye Giderleri 933.364.480 905.654.256 97,0 07 Sermaye Transferleri 98.820.000 98.522.976 99,7 08 Borç Verme 35.561.000 30.375.625 85,4 TOPLAM 14.977.428.280 14.840.028.230 99,1

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım Ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 2 Muhasebe ve Raporlama Sistemi Bakanlık mali işlemlerini 5018 sayılı Kanun ile belirlenmiş muhasebeleştirme ve raporlama kurallarına göre gerçekleştirmektedir. 5018 sayılı Kanunun 49’uncu maddesinin ilk iki fıkrasında; “Muhasebe sistemi; karar, kontrol ve hesap verme süreçlerinin etkili çalışmasını sağlayacak ve malî raporların düzenlenmesi ile kesin hesabın çıkarılmasına temel olacak şekilde kurulur ve yürütülür. Kamu hesapları, kamu idarelerinin gelir, gider ve varlıkları ile malî sonuç doğuran ve öz kaynağın artmasına veya azalmasına neden olan her türlü işlemlerle garantilerin ve yükümlülüklerin belirlenmiş bir düzen içinde hesaplara kaydedilerek, yönetim ve denetim yetkilileriyle kamuoyuna gerekli bilgilerin sağlanması amacıyla tutulur.” denilmektedir. Çerçeve hesap planı ile düzenlenecek mali raporların şekil, süre ve türleri Kanun’un 49 ve 80’inci maddelerine dayanılarak düzenlenip Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği ile belirlenmiştir. Bu düzenlemelere göre; muhasebe sistemi tahakkuk esaslıdır. Mali yıl esasına göre tutulmaktadır. Kamu İdaresinin bütün varlık ve yükümlülükleri, gelir ve giderleri ile garantileri gibi tüm mali işlemlerini kapsar. Mali raporlamanın amacı; yöneticilere, kamuoyuna ve denetim yetkililerine bilgi sunmaktır. Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin “Amaç” başlıklı 1’inci maddesinde; “Bu Yönetmeliğin amacı, genel yönetim kapsamındaki kamu idarelerinin, hesap ve kayıt düzeninde saydamlık, hesap verilebilirlik ve tekdüzenin sağlanması, işlemlerinin kayıt dışında kalmasının önlenmesi, faaliyetlerinin gerçek mahiyetlerine uygun olarak sağlıklı ve güvenilir bir biçimde muhasebeleştirilmesi; mali tablolarının zamanında, doğru, muhasebenin temel kavramları ve genel kabul görmüş muhasebe ilkeleri çerçevesinde, uluslararası standartlara uygun, yönetimin ve ilgili diğer kişilerin bilgi ihtiyaçlarını karşılayacak ve kesin hesabın çıkarılmasına temel olacak; karar, kontrol ve hesap verme süreçlerinin etkili çalışmasını sağlayacak şekilde hazırlanması ve yayımlanması ile mali istatistiklerin hazırlanması ve yayımlanmasına ilişkin usul, esas, ilke ve standartların belirlenmesidir.” hükmü yer almaktadır.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım Ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 3 Bu amacın gerçekleştirilmesi için; işlemlerin kayıt dışında kalmasının önlenmesi ile birlikte muhasebenin temel kavramları ve genel kabul görmüş muhasebe ilkeleri çerçevesinde, uluslararası standartlara uygun olarak hazırlanan mali tabloların belirlenen sürelerde yönetim ve ilgililerin bilgisine sunulması gerekmektedir. Yönetmeliğin 310’uncu maddesinde kendi adına ekonomik varlık edinebilen, yükümlülük üstlenebilen, diğer kamu idareleri veya üçüncü şahıslarla ekonomik ilişkilere girebilen kapsama dâhil her kamu idaresinin bir kurumsal birim ve her kurumsal birimin bir mali raporlama birimi olduğu; 311’inci maddesinde kapsama dâhil kamu idarelerinin mali hizmetler birim yöneticilerinin, mali raporlama kapsamındaki mali tabloların belirlenen standartlara uygun olarak hazırlanmasından, üst yöneticilerin de bu hususları gözetmekten ve belirlenen süreler içinde yayımlanmasından sorumlu olduğu; 312’nci maddesinde kamu idarelerince, detaylı hesap planlarında yer alan hesaplardan aylık mizan ve yıllık olarak geçici ve kesin mizanların düzenleneceği; 313’üncü maddesinde kamu idarelerince hazırlanacak temel mali tabloların Bilanço, Faaliyet Sonuçları Tablosu ve Nakit Akış Tablosu olduğu; 314- 316’ncı maddelerinde bu tabloların mahiyetleri ve nasıl düzenleneceği; 327’nci maddesinde de mali tabloların hangi dönemlerde hazırlanıp yayımlanacağı belirtilmiştir. Bakanlığın muhasebe hizmetleri merkezde Merkez Saymanlık Müdürlüğü, taşrada ise defterdarlıklar tarafından yürütülmektedir. 2. DENETLENEN KAMU İDARESİ YÖNETİMİNİN SORUMLULUĞU Denetlenen kamu idaresinin yönetimi, tabi olduğu muhasebe standart ve ilkelerine uygun olarak mali rapor ve tabloların doğru ve güvenilir bilgi içerecek şekilde hazırlanarak kamuoyunun bilgisine ve denetim yetkililerine zamanında sunulmasından, bir bütün olarak sunulan bu mali tabloların kamu idaresinin faaliyet ve işlemlerinin sonucunu tüm önemli yönleriyle doğru ve güvenilir olarak yansıtmasından ve ister hata isterse yolsuzluktan kaynaklansın bu mali rapor ve tabloların önemli hata veya yanlış beyanlar içermemesinden; kamu idaresinin gelir, gider ve malları ile bunlara ilişkin hesap ve işlemlerinin kanunlara ve diğer hukuki düzenlemelere uygunluğundan; mali yönetim ve iç kontrol sistemlerinin amacına uygun olarak oluşturulmasından, etkin olarak işletilmesinden ve izlenmesinden, mali tabloların dayanağını oluşturan bilgi ve belgelerin denetime hazır hale getirilmesinden ve sunulmasından sorumludur.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım Ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 4 3. SAYIŞTAYIN SORUMLULUĞU Sayıştay, denetimlerinin sonucunda hazırladığı raporlarla denetlenen kamu idarelerinin gelir, gider ve malları ile bunlara ilişkin hesap ve işlemlerinin kanunlara ve diğer hukuki düzenlemelere uygunluğunu tespit etmek, mali rapor ve tablolardan yararlanacak olanlara makul güvence vermek amacıyla mali raporların güvenilirliğine ve doğruluğuna ilişkin görüş bildirmek, kaynakların etkili ve ekonomik ve mevzuatına uygun kullanılmasının sağlanması amacıyla kurulup işletilmesi gereken mali yönetim ve iç kontrol sistemlerini değerlendirmekle sorumludur. 4. DENETİMİN DAYANAĞI, AMACI, YÖNTEMİ VE KAPSAMI Denetimin dayanağı; 6085 sayılı Sayıştay Kanunu, genel kabul görmüş uluslararası denetim standartları, Sayıştay ikincil mevzuatı ve denetim rehberleridir. Denetim, mali saydamlığın ve hesap verilebilirliğin sağlanması amacıyla; kamu idaresinin hesap ve işlemlerinin kanunlara ve diğer hukuki düzenlemelere uygunluğunu tespit etmek ve mali rapor ve tablolarının kamu idaresinin tüm faaliyet ve işlemlerinin sonucunu doğru ve güvenilir olarak yansıttığına ilişkin makul güvence elde etmek ve mali yönetim ve iç kontrol sistemlerini değerlendirmek amacıyla tasarlanmıştır. Kamu zararı iddialarına ilişkin hususlara bu raporda değil yargılamaya esas raporda yer verilmektedir. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı mali işlemlerini, 5018 sayılı Kanun’un 49 ve 80’ inci maddelerine dayanılarak düzenlenip Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği ile belirlenen esaslara uygun olarak raporlamak zorunda olup, denetim, mali tablolar dikkate alınarak gerçekleştirilmektedir. Denetimin kapsamını, kamu idaresinin mali rapor ve tabloları ile gelir, gider ve mallarına ilişkin tüm mali faaliyet, karar ve işlemleri ve bunlara ilişkin kayıt, defter, bilgi, belge ve verileri (elektronik olanlar dâhil) ile mali yönetim ve iç kontrol sistemleri oluşturmaktadır. Kamu İdaresi Hesaplarının Sayıştaya Verilmesi ve Muhasebe Birimleri ile Muhasebe Yetkililerinin Bildirilmesi Hakkında Usul ve Esaslar’a 8/12/2013 tarih ve 28845 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan değişiklik ile eklenen geçici madde ile kurumsal mali tabloların Sayıştaya gönderilmesi 2013, 2014 ve 2015 yıllarını kapsamak üzere 2016 yılına kadar üç yıl ötelenmiş iken, Maliye Bakanlığınca kamu idarelerine ait mali tabloların düzenlenebilmesine esas olmak üzere Say2000i muhasebe otomasyon programı ve muhasebe yönetmeliklerinde

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım Ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 5 yapılan düzenlemeler çerçevesinde ilk defa 2015 yılı sonu itibarıyla kamu idaresi mali tablolarının sunulabilmesi zemini hazırlanmış ve KBS üzerinden kamu idarelerine sunulmaya başlanmıştır. Bu kapsamda, Usul ve Esaslar’ın 5’inci maddesine göre hesap dönemi sonunda verilecek olan cetvel ve mali tablolardan daha önce sunulabilen bütçe giderleri ve ödenekler tablosu ve taşınır kesin hesap cetveli ile taşınır hesabı icmal cetveline ilave olarak;

• Geçici ve kesin mizan,
• Bilanço,
• Bütçe gelirleri ekonomik sınıflandırması tablosu,
• Faaliyet sonuçları tablosu, kurumsal bazda Sayıştaya gönderilmiştir. 6085 sayılı Kanun uyarınca kamu idaresi esasına göre denetim yapılabilmesi ve denetim görüşü verilebilmesi için, anılan Usul ve Esaslar’ın 5’inci maddesinde belirtilen yıl sonu kamu idaresi mali rapor ve tablolarının; kamu idaresince muhasebe hizmetlerinin yürütüldüğü birimlerden alınacak kayıtlarla ve gerektiğinde envanter işlemleri de yapılarak kamu idaresinin varlık ve yükümlülükleri ile mali yıla ilişkin faaliyet sonuçlarının Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nde belirlenen standartlarda sunulması gerekmektedir.
  Kamu idareleri, KBS üzerinden alınan verileri kendi kayıtları ile teyit ederek tasarrufu altındaki varlık ve yükümlülükleri ile mali yıla ilişkin faaliyet sonuçlarına ilişkin bilgileri, Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nde belirlenen raporlama esaslarına uygun olarak hazırlaması gerekirken kamu idaresi bazında ilk defa mali tablo düzenlenmesi ve 2015 yılının geçiş süreci olması sebebiyle sadece KBS üzerinden alınan mali tabloları sunmuştur. Birimlere ait faaliyet sonuçları konsolide edilmeden birleştirildiği için bilançoda, aynı anda olumlu ve olumsuz faaliyet sonucu ortaya çıkmaktadır. Farklı muhasebe birimleri tarafından gerçekleştirilen işlemler yıl sonu itibariyle konsolide edilemediğinden, verilen tablolar farklı birimlerce hazırlanan veri setlerinin alt alta toplamlarından oluşmaktadır. Bu nedenle yukarıda Sayıştaya verildiği belirtilen tablolar, farklı muhasebe birimlerince oluşturulan yevmiye kayıtlarının bir araya getirilmiş halidir. Denetim çalışmaları, bu çerçevede hazırlanan mali tablolarla birlikte Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığının muhasebe hizmetlerinin yürütüldüğü muhasebe birimlerindeki cetvel, belgeler, yevmiye kayıtları, yevmiye kayıtlarına esas belgeler ve bunlara dayanak oluşturan ilgili harcama birimleri arşivlerinde muhafaza edilen kanıtlayıcı belgeler esas alınarak bu belgelerin tamlık, doğruluk, tutarlılık ve tabi olduğu mevzuatına uygunluğu açısından yürütülmüştür.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 6 5. DENETİM GÖRÜŞÜNÜN DAYANAKLARI BULGU 1: Bakanlığın Mülkiyetinde, Yönetiminde ve Kullanımında Olan Taşınmazların Tümünün Fiili Envanterlerinin Tamamlanmaması, Muhasebe Kayıtlarının Yapılmaması ve Mali Tablolarda Gösterilmemesi 5018 sayılı Kanunun 44 üncü maddesinde, taşınır ve taşınmazların kaydı ile taşınırların muhafazası, kullanımı, mal yönetim hesabının verilmesi ve mal yönetim sorumlularıyla bunlar adına görev yapacak olanların belirlenmesine ilişkin usul ve esasların yönetmeliklerle belirleneceği hükme bağlanmıştır. Genel bütçeli bir kurum olan GTHB, kendisine tahsis edilmiş olan taşınmazların, “Kamu İdarelerine Ait Taşınmazların Kaydına İlişkin Yönetmelik” hükümlerine göre envanterini çıkarması, “Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliği” hükümlerine göre de muhasebe kayıtlarına alınmasını ve kurum mali tablolarında görünmesini temin etmesi gerekirken bu işlemleri güncelleyerek gerçekleştirmemiştir. Söz konusu Yönetmeliğin 5 inci maddesinin son fıkrasına göre, taşınmaz kayıt ve kontrol işlemlerinin harcama yetkilileri tarafından görevlendirilecek personele yaptırılabileceği, Yönetmeliğin 6 ncı maddesine göre, taşınmaz kayıt ve kontrol işlemleri ile görevli birim ve personelin yapılan kayıt ve işlemlerden dolayı harcama yetkililerine karşı sorumlu oldukları belirtilmiştir. Yönetmeliğin 7 nci maddesinin ikinci fıkrasına göre, kamu idarelerinin taşınmaz kayıt ve kontrol işlemleriyle görevli birimlerince hazırlanan taşınmazların kaydedildiği formların taşınmaz icmal cetvelleri hazırlanmak üzere mali hizmetler birimine gönderileceği belirtilmiştir. 5018 sayılı Kanun'un 45 inci maddesine göre, genel bütçeli kamu idarelerine ait taşınmazlar hazine adına, diğer kamu idarelerine ait taşınmazlar ise kendi adlarına tapuya tescil edilmektedir. Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği'ne göre 250 hesap kodunda arazi ve arsalar, 252 hesap kodunda ise binalar değer olarak yer almaktadır. Bu hesaplar, kamu idarelerinin muhasebe yetkililerince düzenlenen yılsonu mizanlarında ve bilançolarında duran varlıklar olarak gözükmektedir. Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin,

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 7 130, 131 ve 132 nci maddelerinde; “250 Arazi ve arsalar hesabı MADDE 130 ‒ (1) Bu hesap, kamu idarelerinin her türlü arazi ve arsaları ile bunlardan tahsise konu edilenlerin izlenmesi için kullanılır. 251 Yeraltı ve yerüstü düzenleri hesabı MADDE 131 ‒ (1) Bu hesap, herhangi bir işin gerçekleşmesini sağlamak veya kolaylaştırmak için, yeraltında veya yerüstünde inşa edilmiş her türlü yol, köprü, baraj, tünel, bölme, sarnıç, iskele, hark ve benzeri yapılar ile bunların eklenti ve bütünleyici parçalarının ve bunlardan tahsise konu edilenlerin izlenmesi için kullanılır. 252 Binalar hesabı MADDE 132 ‒ (1) Bu hesap, eklenti ve bütünleyici parçaları dâhil olmak üzere, kamu idarelerinin mülkiyetinde bulunan binalar ile bunlardan tahsise konu edilenlerin izlenmesi için kullanılır.”, denilmekte, Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliğinin, “25 Maddi duran varlıklar” başlıklı 169’uncu maddesinde; “(1) Maddi duran varlıklar hesap grubu, kamu idarelerince faaliyetlerinde kullanılmak üzere edinilen ve tahmini yararlanma süresi bir yıldan fazla olan fiziki varlıklar ile bunların birikmiş amortismanlarının izlenmesi için kullanılır…” ifadelerine yer verilmektedir. “Hesap grubuna ilişkin işlemler” ise aynı Yönetmeliğin 170 inci maddesinde belirtilmiştir. Yukarıda yer verilen mevzuatta belirtildiği üzere, kendisine taşınmaz (bina, arsa, arazi, yer altı - yer üstü düzenleri, sınırlı aynî haklar gibi) tahsis edilen kurumların öncelikle bu taşınmazları, “Kamu İdarelerine Ait Taşınmazların Kaydına İlişkin Yönetmelik” hükümlerine göre kayıt altına alması, müteakiben de ilgili muhasebe birimine bildirerek “Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliği” hükümlerine göre taşınmazların muhasebe kayıtlarına alınmasını sağlaması gerekmektedir. Analitik genel bütçe detaylı hesap planında; 01-Kamu İdaresinin Mülkiyetinde Olanlar 02-Kamu İdaresinin Tahsis Ettiği Taşınmazlar 03-Tahsisli Kullanılan Taşınmazlar, olarak sınıflandırılmıştır.
GTHB tahsis edilmiş olan ve kullanımında bulunan taşınmazlara ilişkin yukarıda açıklanan envanter işlemleri ve muhasebe işlemlerinin güncellenmemesi nedeniyle

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 8 Bilançonun “25 Maddi D uran Varlıklar” hesap grubunun gerçek durumu yansıtmamaktadır. 639 sayılı KHK'nin 18 inci maddesi ile Bakanlığın taşınır ve taşınmazlarına ilişkin işlemleri ilgili mevzuat çerçevesinde yürütmek görevi Destek Hizmetleri Dairesi Başkanlığına verilmiştir. 178 sayılı KHK gereği olarak Bakanlığın merkez ve taşra teşkilatının kullanımında olan Bakanlığa tahsisli taşınmazların tapu kayıt bilgilerinin il bazında mülkiyet sahibi kurum olan Maliye Bakanlığı (Milli Emlak Genel Müdürlüğü) tarafından bilgilerin güncellenmesi gerekmektedir. 06.01.2006 tarihli Strateji Geliştirme Biriminin, Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmeliğin “Taşınır ve taşınmaz kayıtlarının tutulması” başlıklı 19 uncu maddesi uyarınca taşınmazların kayıt ve takibini yapmak üzere Taşınmaz bazında bir yazılım programının kullanılması ve aynı Yönetmeliğin 5/n maddesinde de belirtildiği üzere idarenin mülkiyetinde ve kullanımında bulunan taşınmazlara ilişkin (örnek 7/A-B) icmal cetvelleri düzenlenmesinin uygun olacağı değerlendirilmektedir. Kamu idaresi cevabında; “639 sayılı KHK’nin 18 inci maddesi ile Bakanlığın taşınır ve taşınmazlara ilişkin işlemlerini, ilgili mevzuat çerçevesinde yürütme görevi Bakanlık Destek Hizmetleri Dairesi Başkanlığına verilmiştir. Bakanlık Merkez Teşkilatı Görev Yönergesinin 67/e maddesinde Strateji Geliştirme Başkanlığı Bütçe Daire Başkanlığının görevleri arasında “Bakanlık taşınır mal hesaplarının konsolide edilmesini sağlamak, taşınır malların devir, terkin, tahsis ve hurdaya ayırma işlemlerini yapmak,” hükmü yer almaktadır. Söz konusu Yönergenin Destek Hizmetleri Dairesi Başkanlığının görevlerini düzenleyen 78 inci maddesinde; a) Bakanlığa tahsisli taşınmaz malların envanter kayıtlarını tutmak, b) Merkez ve taşra kuruluşlarının arazi ve bina tahsis talepleri ile ilgili işlemleri yapmak, atıl durumdaki taşınmaz malların hazineye devrini sağlamak” görevleri yer almaktadır. Destek Hizmetleri Dairesi Başkanlığınca; Bakanlığımıza tahsisli taşınmazların envanter kayıtları için “Taşınmaz Bilgi Sistemi” oluşturulması çalışmaları kapsamında, Bakanlığımızca yaptırılan yazılımda kullanılmak üzere İl, İlçe ve Müessese Müdürlüklerimize tahsisli taşınmazlara ait bilgiler; 27.04.2015 tarih ve 4096 sayılı yazımızla Maliye Bakanlığından (Milli Emlak Genel Müdürlüğü) istenmiştir. Konu Maliye

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 9 Bakanlığına 2015 yılı Sayıştay Raporu ilgi tutularak tekrar iletilecektir. Merkez Saymanlık Müdürlüğünce Bakanlığın mülkiyetinde ve kullanımında bulunan taşınmazlara ilişkin 18.12.2014 tarihli ve 24778768- 210.05.02/663 ve 26.12.2014 tarihli ve 64564738-240-16464 sayılı yazıları ile Bakanlık birimlerinden bilgi istenilerek gerekli işlemler yapılmıştır. Merkez Saymanlık Müdürlüğü mizanında 250- Arazi ve Arsalar Hesabında 4.725.154,72 TL tutar olduğu, 252 Binalar Hesabında ise veri bulunmadığı görülmektedir. 258-Yapılmakta Olan Yatırımlar Hesabı borç bakiyesi 91.714.898,27-TL olduğu Merkez Saymanlık Mizanında görülmektedir. Strateji Geliştirme Başkanlığınca; Kamu İdarelerine Ait Taşınmazların Kaydına İlişkin Yönetmeliğin 7 nci maddesinin ikinci fıkrasına göre, kamu idarelerinin taşınmaz kayıt ve kontrol işlemleriyle görevli birimlerince hazırlanan taşınmazların kaydedildiği formlar, Destek Hizmetleri Dairesi Başkanlığından yazı ile talep edilmiş olup, icmal tablolar buna göre düzenlenecektir.” Denilmiştir. Sonuç olarak; Kurum cevabında da belirtildiği üzere, Bakanlığın mülkiyetinde, yönetiminde ve kullanımında olan taşınmazların Kamu İdarelerine Ait Taşınmazların Kaydına İlişkin Yönetmelik kapsamında 30/09/2014 tarihine kadar tümünün emlak vergi değerleri üzerinden fiili envanterlerinin tamamlanmadığı, muhasebe kayıtlarının yapılmadığı ve “25 Maddi duran varlıklar” hesap grubu altında Mali Tablolarda tam olarak gösterilmediği değerlendirilmiştir. 6. DENETİM GÖRÜŞÜ Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığının 2015 yılına ilişkin yukarıda belirtilen ve ‘‘Denetimin Dayanağı Amacı, Yöntemi ve Kapsamı” bölümünde yapılan açıklamalar çerçevesinde ekte yer alan mali rapor ve tablolarının, “Denetim Görüşünün Dayanakları” bölümünde açıklanan nedenlerden dolayı “25 Maddi duran varlıklar” hesap alanı hariç, tüm önemli yönleriyle doğru ve güvenilir bilgi içerdiği kanaatine varılmıştır.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 10 7. DENETİM GÖRÜŞÜNÜ ETKİLEMEYEN TESPİT VE DEĞERLENDİRMELER BULGU 1: Tarımsal Amaçlı Kooperatiflere Kullandırılan Kredilere Ait Geri Ödemelerin Etkin Bir Şekilde Takip Edilememesi a) Tarımsal amaçlı kooperatiflere kullandırılan sabit yatırım ve işletme sermayesi niteliğindeki kredilerin geri dönüşlerinin Ziraat Bankasıyla yapılan protokol gereği banka tarafından takip edildiği, yapılan tahsilatların Bakanlık Merkez Saymanlık Müdürlüğüne topluca bildirildiği, kredi geri dönüşlerinin kooperatifler ve ortaklar bazında, anapara, faiz vb. ayrıntılı tahsilat bildirimi yapılamadığından etkin takip edilemediği görülmüştür. 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu ve Bütçe Kanunlarının ilgili hükümleri gereğince tarımsal amaçlı kooperatiflerin ve üst kuruluşlarına 1967 yılından beri düşük faizle uzun vadeli kredi kullandırılmaktadır. 26.07.2001 tarihli “Tarımsal Amaçlı Kooperatiflere Kullandırılacak Kredilere İlişkin Yönetmelik' in 22 inci maddesinde, tahsilatın takibi ve merkezdeki hesaba intikalinden bankanın sorumlu olacağı, ayrıca konunun İl Müdürlüklerince de takip edileceği; 18 inci maddesinde borcun tamamına borçlanma tarihinden vade tarihine kadar geçen günler için borçlanma sözleşmesindeki faiz oranı üzerinden faiz tahakkuk ettirileceği, taksit miktarıyla, tüm alacağa tahakkuk ettirilmiş olan faiz ve diğer masraflar toplamının vadesinde tahsil edileceği hükme bağlanmıştır. Yönetmelik hükümleri yanında, Bakanlık ile Ziraat Bankası arasında yapılan protokol hükümlerinde bankanın kredi kullandırılan kooperatif ve ortaklarının borçlarının ayrı ayrı açılacak kredi hesaplarında izleneceği öngörülmüştür. Tahsilat konusunda İdarece de bankaya yardımcı olunacağı ifade edilmiştir. Diğer taraftan verilen krediler ile bu kredilerden yapılan bütün banka tahsilatları Merkez Muhasebe Müdürlüğünde 232 nolu hesapta takip edilmektedir. Banka, Merkez Muhasebe Müdürlüğüne ve Bakanlığa toplu tahsilat rakamı bildirdiğinden verilen kredilerin ve yapılan tahsilatların ayrıntısı hesaplara yansıtılamamaktadır. Zamanaşımına uğrayan alacakları, yeniden yapılandırmadan yararlanan kooperatif üyeleri, vadesinde tahsil edilemeyen kredilerden takibe düşen kurum alacakları, terkin veya tecil edilen tutarlar ile terkin veya tecilin iptalinden doğan tutarlar, vadesi bir yılın altına düşen alacaklardan takip edilmesi gerekenlerin olup olmadığı bilgilerine, Ziraat Bankası

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 11 tarafından uygun sistem kurulamadığı için ulaşılamamaktadır. Bu bağlamda, Merkez Muhasebe Müdürlüğü rakamlarına göre, Bakanlıkça 2001-2015 yılları arasında toplam 1.209.867.967,00 TL kredi verilmiş olup, buna karşın 2015 yılı sonu itibariyle toplam 605.634.257,64 TL tahsilat yapılmıştır. Tarımsal amaçlı kooperatiflerin desteklenmesi amacıyla verilen kredilerden yapılan tahsilatların ayrıntılı olarak kooperatifler itibariyle takibini sağlayacak şekilde sisteme girişi sağlanarak, 232 nolu hesapta takibinin yapılması bütçe ilkeleri gereği olduğu değerlendirilmektedir. b) 25.02.2011 tarih ve 27857 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 6111 sayılı Kanuna göre Muaccel Borçların Yeniden Yapılandırılmasından 12199 ortak ve 193 tüzel kişinin, 18.04.2013 tarih ve 28622 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 6456 sayılı Kanuna göre Muaccel Borçların Yeniden Yapılandırmasından 377 Kooperatif, 123 tüzel kişinin ve 6630 ortağın yararlandığı görülmüş olup, ertelemesi yapılan kredi tutarının 785.122.689,51.-TL olduğu görülmüştür. 6111 sayılı Kanunun yürürlüğe girdiği tarih itibariyeler muaccel olan borç toplamı Tablo 2: Kooperatiflere Kullandırılan ve Tahsil Edilen Kredi Tutarları (31.12.2015 itibarıyla İdare Verilerine Göre 2001-2015) Yılı Verilen Kredi Tutarı Kredi kullandırılan koop. sayısı Tahsil Edilen Kredi Tutarı 2001 36.483.914 260 5.205.656 2002 26.286.368 314 6.659.799 2003 23.978.050 199 9.985.257 2004 79.681.847 321 17.206.926 2005 89.671.908 338 25.776.958 2006 94.475.000 384 30.046.768 2007 78.900.000 296 36.567.104 2008 94.216.000 258 38.478.687 2009 125.221.816 260 42.573.530 2010 138.963.000 229 52.193.733 2011 171.525.000 203 84.179.868 2012 153.300.000 117 74.830.020 2013 76.902.514 153 57.870.812 2014 15.142.280 13 58.404.491 2015 5.120.270 5 65.654.683 1.209.867.967 605.634.257

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 12 205.017.536,57 TL iken, 2015 yılı sonuna kadar tahsil edilen tutar 38.651.027,56 TL olarak gerçekleşmiş olup, tahsilat oranı %18,85’lerde kalmıştır. 6456 sayılı Kanunun yürürlüğe girdiği tarih itibariyeler muaccel olan borç toplamı 412.628.633,37 TL iken, 2015 yılı sonuna kadar tahsil edilen tutar 5.114.828,53 TL olarak gerçekleşmiş olup, tahsilat oranı %1,23’lerde kalmıştır. 2011 ve 2013 yıllarında çıkarılan kanunlarla yürürlüğe konulan kredi borçlarının yapılandırılmasına ilişkin takibin etkin bir şekilde yürütülmesi gerektiği değerlendirilmektedir. Kamu idaresi cevabında; “Tarımsal amaçlı kooperatiflere kullandırılan kredilere ait geri ödemeler Merkez Saymanlık Müdürlüğünce toplu olarak kayda alınmıştır. Yapılandırılmış yada normal süreçte devam eden kredi geri ödemelerinin takiplerinde etkinliğin artırılması amacıyla, Ziraat Bankası tarafından hazırlık çalışmaları devam eden yazılımın tamamlanarak; Bakanlıkla işbirliği içerisinde bir an önce faaliyete geçirilmesine çalışılacaktır.” denilmiştir. Sonuç olarak; Kamu idaresince de kabul edildiği üzere, Tarımsal Amaçlı Kooperatiflere Kullandırılacak Kredilere İlişkin Yönetmeliğin 22 inci maddesinde, tahsilatın takibi ve merkezdeki hesaba intikalinden bankanın sorumlu olacağı, konunun İl Müdürlüğünce de takip edileceği; ayrıca Bakanlık ile Ziraat Bankası arasında yapılan protokolde de bankanın kredi kullandırılan kooperatif ve ortaklarının borçlarının ayrı ayrı açılacak kredi hesaplarında izleyeceği hükmüne rağmen, bu görevin Ziraat Bankası tarafından gereği gibi yapılmaması nedeniyle, Merkez Muhasebe Müdürlüğünde 232 nolu hesapta takip edilen alacak stokunun borçlu bazında (kooperatif) alt kodlarda ve yardımcı hesaplarda anapara-faiz geri ödemesi olarak izlenebilmesine imkan vermemektedir. Tarımsal amaçlı kooperatiflere verilen kredilerden yapılan tahsilatların, 232 nolu hesapta takip edilen alacak stokunun, borçlu kooperatif ve ortakları bazında alt kodlarda ve yardımcı hesaplarda ayrıntılı olarak izlenmesini sağlayacak şekilde hesaplara intikal ettirilmesi ve etkin olarak izlenmesini sağlayacak kayıt ve takip sistemi kurulmasının gerekli olduğu ve 6111 ve 6456 sayılı kanunlarla yapılandırılan kredi borçları tahsilatının etkin yürütülmesi için uygun tedbirlerin alınması gerektiği değerlendirilmektedir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 13 BULGU 2: Çiftçilere Haksız Yere Yapılan Destekleme Ödemelerinin Geri Alınmasına İlişkin Verilerin Önceki ÇKS'de Bırakılması, Eksi İcmallerin Takip ve Tahsilatına İlişkin Verilerin Eksiksiz Olarak Ortaya Konulamaması ve Bunların 140 Kişilerden Alacaklar Hesabında Muhasebeleştirilmemesi Çiftçilere haksız yere yapılan destekleme ödemelerinin takip ve tahsilatının 2015 yılına kadar ÇKS 2015 yılından sonra –TBS/ÇKS sistemi olarak iki ayrı sistem üzerinden yürütülmesi nedeniyle, borçlu çiftçilerin borç bilgilerinin düzenli olarak güncellenmediği, takip ve tahsilata ilişkin taşra teşkilatından bilgi akışının sağlıklı olmadığı, Kurumun bu nedenle merkezde tarımsal faaliyetlerden doğan nihai tutarları sağlıklı ortaya koyamadığı, eksi icmaller konusunda ÇKS ve İl Müdürlükleri bilgilerinin uyumsuz olduğu anlaşılmıştır. Kurumun çiftçilerden geri alacağı toplam tutar, çiftçilerin kendi istekleriyle yaptıkları iadeler, yasal takip sonucu çiftçilerden yapılan tahsilatlar ile 6495 sayılı Kanunun 36 ncı maddesi ile 5488 sayılı Tarım Kanunu’na eklenen Geçici 3'üncü maddenin uygulanması nedeniyle değişiklik göstermiştir. Eksi icmallerin takip ve tahsilatının ÇKS üzerinden sağlıklı yürütülememesi borçlu çiftçilerin borç bilgilerinin düzenli olarak güncellenememesi, takip ve tahsilata ilişkin taşra teşkilatından bilgi akışının sağlıklı olmaması ya da haksız ödeme söz konusu olmadığı halde sistemden kaynaklanan eksi icmallerin mevcut olduğu ve Kurumun çiftçilerden geri alacağı toplam tutar, çiftçilerin kendi istekleriyle yaptıkları iadeler, yasal takip sonucu çiftçilerden yapılan tahsilatların BÜGEM’ce raporlanaması nedeniyle bu konuda sağlıklı tespit yapılamamaktadır. 31.12.2013 tarihi itibariyle haksız ödemelerden geri alınması gereken toplam tutar 549.749.629,76.-TL olduğu anlaşılmış olup, bu tutarın güncellenmediği ve takibini yapılamadığı, verilerin eski ÇKS sisteminde kaldığı tespit edilmiştir. ÇKS Yönetmeliğinin amacı, sağlıklı tarım politikalarının oluşturulması için kurulan Çiftçi Kayıt Sisteminin güncellenmesi, geliştirilmesi ve tarımsal desteklemelerin denetlenebilir, izlenebilir bir şekilde yürütülmesini sağlamaktır. İl Müdürlüklerinde haksız ödemelere ilişkin oluşan eksi icmallerin düzenli olarak güncellenmesi ile haksız destekleme ödemeleri stokunun, sene sonu itibariyle ortaya konması TRGM ve BÜGEM’in eşgüdümlü çalışması ile mümkün olduğu alacakların tahsil ve takibine yönelik de İç Denetim Birimi Başkanlığı ile Rehberlik ve Teftiş Kurulu Başkanlığının yapacağı sistemsel bir denetimin uygulamaya yön vereceği düşünülmektedir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 14 ÇKS’de alacaklardan ne kadar tahsil edildiği veya ne kadarının takip edildiği veya ne kadarının amme alacaklarının tahsiline ilişkin yönetmelik hükümlerine göre takip ve tahsil edildiği hususlarında takip ve tahsilat bilgilerinin il ve ilçe müdürlükleri kanalıyla güncellenmesinin tamamlanması ve doğan alacakların Merkezi Yönetim Muhasebesi Yönetmeliği hükümlerine göre Kurumun çiftçilerden alacağının 140 Kişilerden Alacaklar Hesabında takip edilmesi ve mizanda yer almasının sağlanması gerektiği değerlendirilmektedir. Kamu idaresi cevabında; “Bakanlığımızca tarımsal desteklemelere ilişkin eksi icmallerin kontrolünün sağlanabileceği bir platform oluşturulması amacıyla, TBS/ÇKS sisteminde gerekli yazılımın yapılması çalışmalarına başlanılmış olup, çalışmaların tamamlanmasını müteakip, eksi icmallerin takip ve tahsilatına ilişkin veriler elde edilecektir.” denilmiştir. Sonuç olarak; Kamu İdaresince de kabul edildiği üzere, bitkisel üretimle ilgili desteklemelerin 2014 yılı ortalarından itibaren yeni TBS sisteminde yürütülmesi nedeniyle, Tablo 3: Haksız Ödemeler Tablosu 31.12.2012 Tarihine Kadar Tutarı Sertifikalı Tohumluk Üretimi 2008 9.022.210,07 Sertifikalı Tohumluk Üretimi 2010 246.785.648,12 Sertifikalı Tohumluk Üretimi 2011 85.937.546,26 Fark Ödeme Desteği (Baklagiller) 2011 110.473.208,61 Kuraklık Desteği 2007 25.347.842,37 Mazot-Gübre-Analiz Desteği 2.692.422,44 Yem Bitkileri Desteği 3.751.366,90 Çatak Desteği (2011) 15.875.130,90 Diğer Destekler 9.932.740,33 Toplam 509.818.116,00 Not: 31.12.2012 Itibariyle Çiftçilere Yapılan Haksız Ödeme Toplamı Olup Destekleme Türüne Göre Geri Alınacak Tutarların Icmali Verilmiştir. 31.12.2013 Tarihine Kadar Tutarı Çatak Desteği2012 23.133.680,00 Fark Öd.Desteği 2011 (Hub.Bakla) 8.061.821,00 Fark Öd.Desteği 2012 (Hub.Bakla) 6.920.360,00 Diğer Destekler 1.815.652,00 Toplam 39.931.513,00 Genel Toplam 549.749.629,76

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 15 önceki yıllardan gelen çiftçilere haksız yere yapılan destekleme ödemelerinden kaynaklanan kurumun alacak bilgilerinin önceki sistemde bırakılarak yeni ÇKS’ye aktarılmaması sonucunda alacakların takip ve tahsil işlemlerinin gerçekleştirilemediği görülmektedir. Söz konusu idare alacaklarının güncellemelerinin yapılarak yeni sistemde eksiksiz olarak takibinin sağlanması yanında, 140 Kişilerden Alacaklar Hesabında muhasebeleştirilerek tahsilinin yapılmasının gerekli olacağı değerlendirilmektedir. BULGU 3: ÇKS Sisteme İlişkin Olarak Desteklemelerde Olumsuzluğa Yol Açacağı Değerlendirilen Tespitler 2014 yılında yayımlanan yeni ÇKS Yönetmeliği ve TÜKAS Yönetmeliği çerçevesinde Türkiye'de tarımsal amaçla kullanılan tüm tarım arazilerinin kayıt altına alınması hedeflenmiştir. TAKBİS ile sağlanan entegrasyon ile kayıt altına alınan arazilerin mülkiyet ve büyüklüklerinin yanı sıra ulusal koordinat sistemine göre sayısal değerleri de kayıt altına alınmıştır. NVİ sistemi ile sağlanan entegrasyon ile üreticilerin kimlik ve ikametgah bilgileri doğrudan diğer sistemlerden çekilmektedir. Bitkisel üretim desteği olarak ÇKS’den 2015 yılında 2.151.063 işletmeye 149.295.095 dekar alan için 5.825.894.410,58 TL destekleme ödemesi yapılmıştır. Sisteme ilişkin olarak desteklemelerde olumsuzluğa yol açacağı düşünülen tespitler; ÇKS’ ye 86.114 parsel için, başvuru merkezi ile arazinin bulunduğu yer farklı olarak kayıt yapılmıştır. Destek ödemelerinde (il dışında arazisi olan) farklı illerin çiftçilerinin ya da aynı çiftçinin ikinci bir ilçeden yapacağı talebe ilişkin ÇKS’de sistem açığı olmaması için tedbir alınması gerektiği, Ölen çiftçi adına ölüm tarihinden sonra kiralama yapılması gibi işlemlerin sistemden engellenmesi, sahibi değişen arazilerde sistemin mükerrer kayda izin vermesi, iki ayrı sistemde de kayıtlı olan çok yıllık yem bitkisi desteği ödemelerinin her iki ÇKS den takibinin yapılmasında zafiyet olduğu, hissedar sayısı fazla olan parsellerin kaydının yapılamadığı, kira sözleşme tarihi biten arazilerin kişiler üzerinden düşürülmediği, kira tarihi bittiğine dair sistemin uyarı vermediği, sistemde yer alan tasarruf şekli sekmesi seçeneklerinin ÇKS

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 16 yönetmeliğine göre çeşitlendirilmemesi nedeniyle raporlama yapılmasına imkan vermediği anlaşılmıştır.
Örneğin; tapulu arazilerin yanı sıra kullanılan orman arazisi, davalı alan üzerinde kira sözleşmesi ile muvaffakatname, fiili kullanım sözleşmesi ile üretim yapan işletme sayısı ve kullandığı alan, destekleme ödemesi ilişkisi içinde raporlama yapılmasına sistem imkan vermelidir. Ayrıca, köy tüzel kişiliği, hazine arazisi mülkiyeti kamulaştırılan araziler ile toplulaştırma kapsamına alınan arazilere ilişkin bilgilerin raporlanması sağlanmalıdır. ÇKS de bakanlık sistem sunucularının kapasitesi ve hızı artırılarak İl sistem sorumluları il ve ilçe bazlı kullanıcı listelerine erişiminin sağlanmasının temini ile sistemin sağlıklı seri ve etkin çalışması için tedbir alınması gerektiği değerlendirilmektedir. Ayrıca ÇKS de Bitkisel üretime destek ödemesi yapılmasına dair 2015/21 sayılı Tebliğin Desteklemeden Yararlanamayacaklar başlıklı 17 nci maddesinde yer alan hükümlerin bir kısmının sistemden kontrolü yerine il ve ilçe müdürlüklerince sahada ve dosya üzerinde kontrollere bırakıldığı görülmüştür. Sahada ve dosyadan yapılması zorunlu olanların dışında Sistemden kontrolü mümkün olabileceklerin BÜGEM ile TRGM arasında eşgüdüm sağlanmamasından ötürü, yararlanamayacak olanlara da destek ödemesi yapılmasına imkan verilmektedir. Tablo 4: ÇKS Ödemelerinde Kontrol Sistemi Desteklemeden Yararlanamayacaklar ÇKS’de Sistemden Kontrol İl/İlçe Müdürlüğünce Sahada/Dosyada Kontrol ç) Kamu kurum ve kuruluşları, Kamu tüzel kişiliği ile ortak üretim yapanlar bu Tebliğde anılan destekleme ödemelerinden faydalanamaz. X (Kamu kurum ve kuruluşları) X (Kamu tüzel kişiliği ile ortak üretim yapılan parseller) d) Gerçeğe aykırı beyanda bulunan ve/veya gerçeğe aykırı belge ibraz edenler, 5488 sayılı Tarım Kanununun 23.maddesi gereği haklarında beş yıl süreyle hiçbir destekleme programından yararlandırılmamaları yönünde karar verilenler bu Tebliğde anılan destekleme ödemelerinden faydalanamaz. Sistem kontrol etmeli
e) Üretim yılı içerisinde herhangi bir üretim ya da üretim gayesiyle toprak işlemesi yapılmamış olan boş araziler ile birbirini takip eden iki ve daha fazla üretim yılında nadasa bırakılan araziler bu Tebliğde anılan destekleme ödemelerinden faydalanamaz. Boş araziler ile 2 yıl üstüste tamamı nadas olanları sistem kontrol etmeli onay vermemeli Bir kısmı nadas bir kısmı ekili olanlar

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 17 f) Tapuda tescili bulunmayan mülkiyeti ihtilaflı olan arazilerde, askı süresince taraflardan birinin destekleme ödemesine ilişkin itirazının yazılı olarak ilgili birime iletilmesi halinde bu arazi için bu Tebliğde anılan destekleme ödemelerinden faydalanılmaz. X g) Destekleme kapsamındaki arazilerde ara ziraati yapıldığının tespiti halinde ara ziraatı ürününe bu Tebliğde anılan destekleme ödemelerinden hiç birisi yapılmaz. X X ğ) Sertifikalı fidan/fide ve standart fidan kullanımı destekleme uygulamasında başvuru tarihinden veya tesis tarihinden itibaren 5 yıl süreyle ara ziraatı yapılamaz. Yapılan kontrollerde ara ziraatı yapıldığı tespit edilen araziler destekleme kapsamına dışına alınır. Bu arazilere daha önce bu konuda destekleme ödemesi yapılmış ise yapılan ödemelerin tamamı yasal faizi ile birlikte geri alınır. Ekili ürün ara ziraatse sistem uyarmalı X ı) Kendine ait arazilerde tohum üretimi yapan yetkilendirilmiş tohumculuk kuruluşları, bu alanlar için sertifikalı tohum kullanım desteklemesinden faydalanamazlar. Sistem uyarı vermelidir X l) Yem bitkisi ekilişlerini sigorta yaptırarak herhangi bir nedenden dolayı zarar gören ürünleri için sigorta ödemesi alanlar, ödeme aldıkları alan oranında yem bitkileri üretimi desteklemesinden faydalanamaz. (Bu maddede yer alan tarsim le ilgili husus fark ödemelerindede uygulanmalı ve parsele atanan verim tarsim hasar oranı üzerinden sistem tarafından düşürülmelidir) Tarsim veri tabanıyla on line bağlantıyla hasar oranında destek alan miktarı otomatik düşürmelidir. X (TARSİMden alınan liste il müdürlüklerine sistemden raporlanarak) n) Özel mülkiyet statüsünde olup da tapu kayıtlarında vasfı çayır, mera ve otlakiye olan parseller üzerinde ekiliş yapanlar yem bitkileri üretimi desteklemesinden faydalanamaz. Vasfına göre destek sayfasına düşmesi engellenebilir X ş) İTU sertifikası iptal edilen araziler, İTU desteklemesinden faydalanamaz. Sistem kontrol etmeli X t) Organik tarım desteğinden yararlandırılan araziler İTU desteğinden, İTU desteğinden yararlandırılan araziler OTD’den faydalanamaz. Sistem kontrol etmeli X u) Bu Tebliğin 19 uncu maddesi 6 ncı fıkrasındakiler hariç, OTBİS’de ve ÇKS’de 2015 üretim yıllarında kayıtlı olmayan çiftçiler ve araziler OTD’den faydalanamaz. X ü) Kamu arazileri üzerinde yapılan doğadan toplama alanları ve ekiliş yapılmayan çayır vasıflı alanlar OTD’den faydalanamaz. X (Doğadan toplama alanları) X (Çayır vasıflı alanlar) Bakanlığın destek politikalarının belirlenmesine katkıda bulunmak, tarımsal desteklerin dağıtımı ve ödemelerin doğruluğunu sağlamak, desteklemelerin koordinasyonu esnasında ortaya çıkabilecek aksaklıkların giderilmesini sağlamak, tarımsal desteklerin doğru

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 18 olarak kullanılmasına ilişkin değerlendirmelerde bulunmak, destekleme politikalarının uygulanmasına proje çıktılarıyla katkıda bulunmak, eksiksiz bir veri tabanı oluşturularak, desteklemelere ilişkin etkinliğin değerlendirilmesi, tarımsal desteklemelerin dağıtımı ve ödemelerinin doğruluğunu sağlamak üzere oluşturulmuş olan ÇKS nin mevzuatın getirdiği uygulamaların sağlıklı yürütülmesi ve sistemsel kontrollerin sağlanabilmesi ve sistemin ihyası/iyileştirmesi için bitkisel üretim mevzuatını düzenleyen ve ÇKS’yi kullanan bütçe sahibi BÜGEM’e devredilmesi ya da sistemin TRGM tarafında yürütülmesi yönünde bir irade varsa TRGM İle BÜGEM’in işbirliği içinde çalışması yönünde tedbir alınması gerektiği değerlendirilmektedir. Kamu idaresi cevabında; “Bulguda yer alan tabloda ÇKS sisteminden kontrol edilmesi gerektiği belirtilen tespitler sistemde yapılacak düzenlemeler ile kontrol edilebilecektir. 5488 sayılı yasa gereği bitkisel üretime yönelik tarımsal desteklemeler ÇKS sistemi kayıtları esas alınarak yürütülmektedir. Belirtilen konularla ilgili çalışmalar başlatılmıştır. Ancak kamulaştırılan ve toplulaştırma yapılan arazilere ilişkin TAKBİS’den eski ve yeni bilgileri içeren veriler birlikte alınamadığından TAKBİS tarafında gerekli düzenleme yapıldığında sisteme entegrasyonu için gerekli çalışmalar başlatılacaktır. Tablo 18 de yer alan ç maddesi için BÜGEM tarafından gönderilen yönergeler doğrultusunda sistemde düzenleme yaptırılmıştır. Tabloda yer alan d maddesinde belirtilen hususlarla ilgili olarak eski ÇKS sisteminde 5 yıl süre ile destekleme dışı bırakılan işletmelere ilişkin bilgiler TBS de yer alan ÇKS alt modülüne aktarılmıştır. Yeni ÇKS de kayıtlı üreticilerle ilgili olarak gerçek kişiler için destek dışı bırakılması işlemleri 2015 üretim yılında tamamlanmış olup, tüzel kişiliklerle ilgili sorunların çözümü Nisan 2016 tarihinde tamamlanmıştır.” denilmiştir. Sonuç olarak; Verilen cevapta da belirtildiği üzere, bitkisel üretimle ilgili desteklemelerin takip edildiği TBS/ÇKS sistemi; Bakanlığın destek politikalarının belirlenmesine katkıda bulunmak, tarımsal desteklerin dağıtımı ve ödemelerin doğruluğunu sağlamak, desteklemelerin koordinasyonu esnasında ortaya çıkabilecek aksaklıkların giderilmesini sağlamak, tarımsal desteklerin doğru olarak kullanılmasına ilişkin değerlendirmelerde bulunmak, destekleme politikalarının uygulanmasına proje çıktılarıyla katkıda bulunmak, eksiksiz bir veri tabanı oluşturularak, desteklemelere ilişkin etkinliğin değerlendirilmesi, tarımsal desteklemelerin dağıtımı ve ödemelerinin doğruluğunu sağlamak

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 19 üzere oluşturulmuştur. Çiftçi Kayıt Sistemi (ÇKS) kapsamında yürütülen hizmetin, 5018 sayılı Kanunun 31- 32 nci maddeleri gereğince, mevzuata uygun ve daha etkin bir şekilde yerine getirilmesi, sistemsel kontrollerin yapılabilmesi ve sistemin ihyası/iyileştirmesi için kendisine ödenek tahsis edilen ve bitkisel üretim mevzuatını düzenleyen ve sistemi kullanan BÜGEM’in ÇKS yönetiminde daha etkin hale getirilmesi gerektiği değerlendirilmektedir. BULGU 4: Tarımsal Destekleme Ödemelerine İlişkin Olarak, Tarım Kanununda Hedeflenen Amaçlara Ne Ölçüde Ulaşıldığı Hususunda Etki Analizi Yapılmasına ve Sağladığı Katkıların İzlenmesine ve Raporlanmasına Yönelik Bir Sistemin Bulunmaması 5488 sayılı Tarım Kanunu' nun 4 üncü maddesi gereğince tarım politikalarının nihai amacı, tarım sektöründeki refah düzeyini yükseltmektir. Bu amaca ulaşmak için tarımsal üretimin iç ve dış talebe uygun bir şekilde geliştirilmesi, doğal ve biyolojik kaynakların korunması ve geliştirilmesi, verimliliğin artırılması, gıda güvencesi ve güvenliğinin güçlendirilmesi, üretici örgütlerinin geliştirilmesi, tarımsal piyasaların güçlendirilmesi ve kırsal kalkınmanın sağlanması hedeflenmektedir. Bu hedeflere ulaşmada kullanılan araçlardan birisi de tarımsal destekleme uygulaması olup, sağlanan desteklerle; tarım sektörünün öncelikli problemlerinin çözümüne katkıda bulunmak, uygulanan politikaların etkinliğini artırmak, sektörün bu politikalara uyumunu kolaylaştırmak amaçlanmaktadır. Günümüz itibariyle Bakanlık tarafından verilen tarımsal destek türü 70’in üzerinde olup, destek türleri için ayrı ayrı kayıt ve takip sistemi geliştirilmiştir. Kanun gereği her yıl çıkarılmakta olan BKK ve çok sayıda tebliğ ile uygulamaya yön verilmektedir. Yapılan destek ödemelerinin ekonomik ve sosyal etkinlik ve verimlilik koşullarını ne ölçüde sağladığı ve tarımsal politikalarının amaçlarına ne kadar ulaşıldığının değerlendirilmesi önem taşımaktadır. 2015 yılında yapılan destekleme ödemelerine ilişkin temel veriler aşağıdaki tablolarda gösterilmiştir. Tarımsal destekleme uygulamalarının destek türleri, desteklenen çiftçi sayısı, destek tutarı bilgilerinin yanı sıra bu desteklerin tarımsal politika amaçlarına ne derece hizmet ettiğinin anlaşılmasına, ölçülmesine, üretim planlamasından pazarlamaya kadar olan sürecin takibine ve analizine, etki değerlemelere ve raporlanmaya imkan verecek şekilde

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 20 düzenlenmesi gerekmektedir. Bunun yanında desteklerin tarım alt sektörleri arasında dağılımı, verim ve kaliteyi teşvik ediciliği, tarım politikalarının amaçlarına ulaşması ve tarımın yapısal problemlerinin çözümüne katkıda bulunmasını temin için idare ve kontrol sisteminin hayata geçirilmesinin gerekli olduğu değerlendirilmektedir. 2015 yılında yapılan destekleme ödemelerine ilişkin temel veriler: Tablo 6: ÇKS den Yapılan Bitkisel Üretim Desteklemelerinin Bölgelere Dağılımı BÖLGELER Toplam destek(TL) Toplam destek(Alan) Toplam basvuru Akdeniz Bölgesi 612.683.238,12 62.288.021,39 316.334,00 Doğu Anadolu Bölgesi 288.762.298,19 29.379.779,40 332.165,00 Ege Bölgesi 678.182.827,43 42.907.550,31 508.684,00 Güneydoğu Anadolu Bölgesi 1.470.008.093,81 130.731.389,44 400.637,00 İç Anadolu Bölgesi 974.703.016,86 260.705.530,88 726.010,00 Karadeniz Bölgesi 1.034.345.076,46 30.200.641,79 1.033.381,00 Marmara Bölgesi 767.209.859,72 108.698.784,94 514.043,00 Genel Toplam 5.825.894.410,58 664.911.698,14 3.831.254,00 Not; Alan bilgisi her destek türü için ayrı ayrı girildiğinden katlamalıdır. Tablo 5: 2015 yılı Tarımsal Destekleme Ödemeleri DESTEK KONUSU 2015 Yılı (000 TL) Alan Bazlı Tarımsal Destekler 2.605.154 Fark Ödemesi Destekleri 2.726.892 Hayvancılık Destekleri 2.932.187 Telafi Edici Ödemeler Kapsam Destek 139.438 Tarımsal Sigorta Hizmetleri 528.718 Diğer Tarımsal Amaçlı Destekler 415.981 Kırsal Kalkınma Amaçlı Destekler 300.987 Kırsal Kalkınma Yatırımları (Gap İlleri) (Sermaye Transferi) 27.720 Kırsal Kalkınma Kurumu (Ipard) 326.640 Hayvancılık GAP-DAP İlleri (Sermaye Transferi) 40.616 GENEL TOPLAM 10.044.333 2015 yılı ödemeleri 08.01.2016 tarihine kadar yapılan ödemeleri kapsamaktadır.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 21 Tablo 7: 2015 yılı Bitkisel Üretim Destekleme Tutar Gruplarına Göre Dağılımı Destekleme Tutarı Grupları (TL) Toplam Kişi Sayısı Dağılımı (%) Toplam Aldıkları Destekleme Tutarı (TL) Dağılımı (%) 0-500 501-1.000 1.001-5.000 5.001 - 10.000 10.001-20.000 20.001-50.000 50.001-üstü Toplam 1.619.992 43,5 388.892.522,1 6,5 818.138 22 589.709.200,3 10 1.097.986 29,5 2.289.293.672,50 38,9 119.405 3,2 805.420.617,33 13,6 38.768 1,0 528.422.423,27 9 19.322 0,5 588.290.446,56 10 7.837 0,23 708.687.998,19 12 3.721.448 100,00 5.898.716.880 100,00 Tablo 8:Tarımsal Danışmanlık Desteklemeleri İşletme Başına Ödeme Miktarı (TL) Tarımsal İşletme Sayısı (adet) Toplam Destekleme Ödemesi (TL) Kişi/kuruluş Sayısı Danışman Sayısı 600 156.115 54.433.200 825 2603 Tablo 9: Yetiştiricilere Yapılan Hayvancılık Desteklemeleri Destekleme İlçe Sayısı Yetiştirici Sayısı Destek Tutarı (TL) (-%0,02) Anaç Koyun Keçi 923 209.593 476.882.543,56 Sığır ve Buzağı 909 135.740 501.628.553,36 Besi 814 125.395 148.356.740,91 Süt 764 370.673 578.134.806,31 Arı 940 44.576 60.489.977,60 Toplam 1.765.492.621,74 Su ürünleri desteği 97.919.852,34 Tablo 10: Halk Elinde Islah Projesi Desteklemeleri Proje adı Tarımsal İşletme Sayısı Toplam Destekleme Ödemesi (TL) Anadolu mandası ıslahı projesi 3735 22.528.450TL Halk elinde genetik kaynakların korunması projesi 800 4.093.000TL Halk elinde küçük baş hayvan ıslahı projesi 7400 51.000.000

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 22 Kamu idaresi cevabında; “Etki değerlendirme çalışmaları, her bir destek konusu için ayrı ayrı yapılmaktadır. Bakanlığımızın vermiş olduğu tarımsal desteklerle ilgili olarak uygulanan politikaların gözden geçirilmesine imkan sağlayacak etki analizleri hem Bakanlığımız ilgili enstitülerinde, hem de tamamı hibe şeklinde verilen Bakanlığımız Ar-Ge destekleri kapsamında bağımsız kurum ve kuruluşlara (Üniversiteler, STK’lar) yaptırılmaktadır. Bakanlık Ar-Ge Desteği kapsamında yürütülen etki analizi projeleri; Bakanlık Ar-Ge Destek Programı kapsamında Politika ve Desteklerin Etki Analizi için yıllar itibariyle desteklenen projeler aşağıda özetlenmiştir. Bu kapsamda; 2008 yılında 1 proje, 2011 yılında 2 proje, 2014 yılında 12 proje, 2015 yılında 2 proje, olmak üzere toplam 17 proje desteklenmiştir. 2016 yılında ise çıkılan çağrıda toplam 2 proje başvurusu alınmıştır. Bu projelerin toplam bütçesi 781.068 TL dir. 2016 yılındaki 2 proje için talep edilen bütçe ise 246.747 TL’dir. 2014 yılında sadece Tarım Ekonomisi başlığı altında özel bir çağrıya çıkılmış olup, 19 proje desteklenmiştir. Bunlardan 12 tanesi desteklemelerin etki analizine yöneliktir. Bu projeler raporlama aşamasında olup, Haziran 2016 yılı itibariyle raporlanacaktır. Bakanlık Enstitülerince yürütülen etki analizi Projeleri; Enstitülerinde yer alan Tarım Ekonomisi Bölümleri aracılığıyla yıllar itibariyle yürütülen etki analizi projeleri; 2011 yılında: 4 proje, 2012 yılında: 2 proje, 2015 yılında: 2 Entegre Proje bitirilmiştir. Bu projeler kapsamında önemli olarak; “Tarım Arazilerinin Bölünmesinin Önlenmesine Yönelik Düzenleyici Etki Analizi” çalışması 2012 yılında yapılmış olup bu projenin sonucu olarak Miras Hukukunda değişikliğe gidilmiştir. Türkiye’de “Fark Ödemesi Desteklerinin” etki analizi 2015 yılında yapılmış olup bu desteğin toplam destek içerisindeki payı %30’dur. Fark Ödemesi Desteklerinin % 90’ını oluşturan 3 ürün grubunda; Buğday-Çeltik-Dane Mısır, Pamuk-Ayçiçeği-Soya, Kuru Fasulye-Nohut-Kırmızı Mercimek 27 ilde toplam 2.562 anket uygulanarak yürütülmüştür. Yem Bitkileri Desteklerinin Yem Bitkisi Üretimi ve Sürdürülebilirliğine Etkisi projesi

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 23 yapılmış olup toplam destek içerisindeki payı yaklaşık % 4’tür. Bakanlık Ar-Ge Destek Programının değerlendirilmesine yönelik bir çalışma yapılmış ve bu çalışmanın sonuçları 3-5 Eylül 2014 tarihlerinde Samsun’da yapılan XI. Tarım Ekonomisi Kongresinde paylaşılmıştır. Halk Elinde Hayvan Islahı Projesi desteklemeleri, Proje raporlarının değerlendirmesi, her yıl yapılmakta olan ve tüm paydaşların katıldığı Danışma Kurulu toplantıları ve sahadaki gözlemler neticesinde etki analizi yapılmaktadır. Bunların yanında Bakanlık Ar-Ge destek programı kapsamında üniversitelere etki analizi yaptırılmaktadır. Sonuç Olarak; TAGEM ve Bakanlık AR- GE Destek Programı kapsamında toplam 34 projede etki Analizi projesi yürütülmektedir. Detayları ekteki tabloda sunulmuştur.(Ek-3) Su ürünleri yetiştiriciliği desteklemelerinde üretim maliyetleri, sektörün gelişmesi ve mevcut piyasa şartları göz önünde bulundurularak değerlendirme analizi yapılmaktadır. Bu analiz sonucunda elde edilen bulgular neticesinde, su ürünleri yetiştiricilik desteklemelerinde politika değişiklikleri yapılmaktadır. Örneğin; Önceki yıllarda destek kapsamında olan yavru balık desteği ülke içerisinde yeteri yavru balık üretim kapasitesinin oluşması sonucunda 2012 yılında kaldırılmıştır. 2016 yılında çipura ve levrek balıkları üretimine verilen destek ülke içerisinde yeterli üretim kapasitesinin oluşması ve dış pazarlarda olabilecek olumsuz etkileri nedeniyle kaldırılmıştır. Ayrıca, Tarımsal Desteklerin İzlenme ve Değerlendirilmesi Projesi devam etmekte olup, proje tamamlandığında tüm desteklemelere yönelik etki analizi çalışmaları yapılacaktır.” denilmiştir. (Ek-3) AR-GE DESTEK PROGRAMI ETKİ ANALİZİ PROJELERİ Sıra Projenin Adı Yılı Projenin Durumu 1 Ayçiçeği Tarımında Verimlilik ve Destekleme Politikalarının Etkinliğinin Belirlenmesi. 2008 Raporlandı 2 AB'ye Üyeliğinin Türkiye Şekerpancarı Tarımı ve Şeker Sektörü Üzerine Sosyo-Ekonomik Etkisinin Analizi 2012 Raporlandı 3 TR 83 Bölgesi İçin Geliştirilebilir [yi Tarım Uygulamaları ve Swot Analizi 2012 Raporlandı 4 Türkiye'deki Hayvancılık Destekleme Politikalarının Kısa ve Uzun Dönem Etkileri ve TR 83 İlleri Hayvancılık İşletmeleri Açısından Değerlendirilmesi 2014 Rapor Aşamasında 5 Turunçgillerde İhracat Yapısının Hedef Ülkeler Açısından İncelenmesi ve İhracat Desteklerinin Uluslararası Rekabet Gücüne Etkilerinin Değerlendirilmesi 2014 Rapor Aşamasında 6 Büyükşehir Yasasının Kırsal Kesimin İdari, Nüfus. Tarımsal Yapı Ve Üretimine Olası Etkilerinin Belirlenmesi Ve Alınması Gereken önlemler 2014 Rapor Aşamasında 7 Kırsal Kalkınma Yatırımlarını Destekleme Programının Etkisinin Değerlendirilmesi: Sorunlar ve Olası Çözüm Önerileri 2014 Rapor Aşamasında

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 24 8 Halk Elinde Küçükbaş Hayvan Islah Ülkesel Projelerinin Etkinliğinin Değerlendirilmesi. Sorunlar ve Çözüm Önerileri: Marmara Bölgesi Örneği 2014 Rapor Aşamasında 9 Halk Elinde Küçükbaş Hayvan Islahı Ülkesel Projelerinin Etkinliğinin Değerlendirilmesi, Sorunlar ve Çözüm Önerileri 2014 Rapor Aşamasında 10 Tarım Sigortaları ve Tarımda Doğal Afet Yönetiminin Etkinliğinin Değerlendirilmesi 2014 Rapor Aşamasında 11 Tarımsal Sulama Politikaları, Sulama Yönetimi ve Sulama Etkinliğinin Değerlendirilmesi 2014 Rapor Aşamasında 12 Türkiye'de Arazi Toplulaştırması Uygulamalarının Ekonomik Etkinliği, Sorunları ve Çiftçi Memnuniyet Analizi 2014 Rapor Aşamasında 13 Türkiye'de Tarımsal Destek, Ar-Ge ve Yatırım Harcamalarının Etki Analizi 2014 Rapor Aşamasında 14 Tarım Piyasalarında Vergilendirme ve Vergilendirmenin Fiyat Oluşumuna Etkileri: Antalya ili Örtüaltı Üretim Örneği 2014 Rapor Aşamasında 15 Türkiye'de Tarım-Çevre Politikalarının Çevre Amaçlı Tarımsal Alanların Korunması(ÇATAK) Uygulamaları Çerçevesinde değerlendirilmesi 2014 Rapor Aşamasında 16 Tarımsal Yayım ve Danışmanlık Hizmetleri Desteklemelerinin Uygulamadaki Etkinliği Üzerine Bir Araştırma: TRA1 Bölgesi Örneği 2015 Rapor Aşamasında 17 IPARD Programı Kapsamında Kullandırılan Hibelerin Etkinliğinin Belirlenmesi Üzerine Bir Çalışma; Erzurum, Kars ve Ağrı İlleri Örneği 2015 Rapor Aşamasında 18 Türkiye' de Bitkisel Üretime Yönelik Uygulanan Destekleme Politikası Araçlarının Farklı Bölgelerde Etkilerinin ve Yararlanma Olanaklarının Araştırılması (TR 83 ve TR 71 Bölgeleri Karşılaştırmalı Analizi) 2016 Değerlendirme Aşamasında 19 Süt Üreten İşletmelere Yönelik TKDK Desteklerinin Denizli İli Etki Analizi 2016 Değerlendirme Aşamasında 20 Tarımsal Desteklerin Yem bitkisi Üretimi ve Sürdürlebilirliğine Etkisi 2011 Raporlandı 21 (ÇATAK) Uygulama Alanında Üreticilerin Sosyo-Ekonomik Yapısındaki Değişimler ve Projenin Etkinliğinin Saptanması 2011 Raporlandı 22 Üreticilerin İyi Tarım Uygulamalarına Yaklaşımı ve Uygulamaların Ekonomik Analizi 2011 Raporlandı 23 Yeni Fındık Stratejisinin Sosyo-ekonomik Etki Analizi 2012 Raporlandı 24 Tarım Arazilerinin Bölünmesinin Önlenmesine Yönelik Düzenleyici Etki Anlizi 2012 Raporlandı 25 Seçilmiş Ürünlerde (9 Üründe) Fark Ödemesi Desteklerinin ' Etkisi 2015 Raporlandı 26 Yem Bitkileri Desteklerinin Yem Bitkisi Üretimi ve Sürdürülebilirliğine Etkisi 2015 Raporlandı 27 Türkiye'de Dane Mısır, Pamuk, Ayçiçeği, Soya Üreten Tarım İşletmelerinde Yoksulluk Analizi 2016 Rapor Aşamasında 28 Bölgesel ve Serbest Ticaret Anlaşmalarının Türkiye'nin Tarım Ürünleri Dış Ticaretine Olası Etkilerinin Analizi Projesi 2017 Uygulama Aşamasında 29 Karadeniz Bölgesinde Kültür Balıkçılığı Yapan İşletmelerin Ekonomik Sürdürülebilirliği ve Devlet Desteklemelerinin Sürdürülebilirliğe Etkisi 2017 Uygulama Aşamasında 30 Hastalıktan Ari İşletme Desteklerinin Etkilerinin Belirlenmesi: TR3 Düzey Bölgesi Projesi 2017 Uygulama Aşamasında, 31 Akdeniz Bölgesinde Tarımsal Yayım ve Danışmanlık Hizmetlerinin ve Bu Hizmetlerin Desteklenmesinin Etkilerinin Değerlendirilmesi Projesi 2017 Uygulama Aşamasında

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 25 32 Kırsal Alanda Girişimciliği Etkileyen Finansal ve Üretime Dayalı Faktörler ve Girişimciliği Geliştirmeye Yönelik Politika Yaklaşımları Projesi 2017 Uygulama Aşamasında 33 Bağcılık Yönetmeliğinin Uygulama Etkinliğinin Belirlenmesi 2017 Uygulama Aşamasında 34 TR 63 Bölgesinde Ve Ulusal Bazda Mısır Üretiminin Rekabet Edebilirliği 2017 Uygulama Aşamasında Sonuç olarak; Bulguda tüm tarımsal destekleme uygulamalarının etkilerinin izlenmesi ve değerlendirilmesinin yapılarak raporlanması gerektiği belirtilmektedir. Verilen Kurum cevabında; tarımsal desteklemelerin etki analizleri, Ar-Ge destekleri kapsamında; Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü Müdürlüğü ve Üniversiteler ve STK’lar aracılığı ile yapıldığı ifade edilmiştir. Cevapta etki analiz projeleri için ayırdıkları bütçeler anlatılmaktadır ARGE destek programı etki analizi projeleri spesifik konular olup 24 tanesi rapor ve uygulama aşamasındadır. 10 tanesi raporlandığı belirtilmiş ise de görüleceği üzere bu projeler, mevzuatın öngördüğü tüm tarımsal desteklemelerin Etki Analizini kapsamamaktadır. 2014-2018 yıllarını içeren 10 uncu Beş Yıllık Kalkınma Planında, tarım alanında politika ve hedeflerden birisi de, “Tarımsal destekler, tarım havzaları ve parselleri bazında, sosyal amaçlı ve üretim odaklı olarak düzenlenecek, desteklerde çevre ile bitki, hayvan ve insan sağlığı dikkate alınacak, tarımsal desteklerin etkinliği izlenerek değerlendirilecektir. Tarımsal desteklemelerde ürün deseni ve su potansiyeli uyumu gözetilecek, sertifikalı üretim yöntemlerine önem verilecektir. ….” şeklindedir. 5018 sayılı Kanunun 1 inci maddesi gereğince de, kurumların kalkınma plan ve programlarda yer alan politika ve hedefler doğrultusunda hareket etmelerini zorunlu kılmaktadır. Bakanlığın, tarımsal desteklemelere ilişkin tüm destek bilgilerini içeren rapor ve tabloların hazırlanması ve konsolide edilerek bir yılı geçmemek üzere belirli dönemler itibariyle kamuoyuna açıklanması 5018 sayılı Kanunun “Mali saydamlık” başlıklı 7/c inci maddesi gereğidir. Ayrıca, aynı Kanunun 5 inci maddesi ise ekonomik ve sosyal verimlilik ilkelerine uygun olarak maliyet-fayda veya maliyet-etkinlik ile gerekli görülen diğer ekonomik ve sosyal analizlerin yapılmasını öngörmektedir. Diğer taraftan; bulgumuzda yer alan hususlar 2015 yılını kapsayan orta vadeli programlarda da öngörülmüştür. Toplam destekler içindeki paylar değerlendirilerek desteklemelerin, pazara yeterince ürün sunamayan ve yeterli gelire ulaşamayan çiftçi ailelerinin de üretici kayıtlarının sağlıklı tutulmasının yanında verim ve kaliteyi teşvik edici mahiyette ki desteklemelerin kısa, orta ve

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 26 uzun vadeli etkilerinin tespitinin yapılması ve geri bildirimlerin raporlanmasının gerekli olduğu düşünülmektedir. Tarım Kanununda belirtilen amaçların gerçekleşmesine, ürün artışı ve kalitesi bakımından katkısının izlenmesine ilişkin tüm desteklemelere yönelik olarak etki analizi çalışmalarının yapılması ve raporlanmasının uygun olacağı değerlendirilmektedir. BULGU 5: Hatalı ve ya Haksız Yere Yapılan Destekleme Ödemelerinin Geri Alınmasına İlişkin Bilgilerin Sistemlerde İzlenememesi ve Bu Tahsilatların Mali Tablolara Yansıtılmaması a) 5488 sayılı Tarım Kanunun 23 üncü maddesinde haksız yere yapılan destekleme ödemelerinin, ödeme tarihinden itibaren 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanunun 51 inci maddesinde belirtilen gecikme zammı oranlan dikkate alınarak hesaplanan kanuni faizi ile birlikle geri alınacağı hüküm altına alınmıştır. 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi Ve Kontrol Kanununun, "Hazine birliği" başlıklı 6 ncı maddesinde; merkezi yönetim kapsamındaki kamu idarelerinin gelir, gider, tahsilat, ödeme, nakil planlaması ve borç yönetiminin Hazine birliğini sağlayacak şekilde yürütüleceği ve bu idarelerin özel vezne açamayacağı belirtilmiştir. Bu hükümler çerçevesinde; Devlet tüzel kişiliği içinde yer alan GTHB nın, genel bütçe kaynaklarını kullanmak sureti ile finanse ettiği tarımsal desteklerden haksız yapıldığı anlaşılan ve 6183 sayılı Kanun hükümlerine göre tahsil edilen destekleme ödemelerinin, genel bütçeye gelir kaydedilmesi gerekmektedir. Ancak yapılan veya yapılacak bu tahsilatların etkin bir şekilde izlenmesine ve denetimine imkan verecek şekilde, belirtilen alacaklara ilişkin işlemlere destekleme sistemlerinde yer verilmesi gerektiği değerlendirilmektedir. b) Haksız yapılan desteklemelerinin hak sahiplerince rızaen ya da daha sonra yapılan incelemeler ve araştırmalar sonucunda çeşitli nedenlerle iade ettikleri tutarların bankadaki destekleme hesaplarına yatırıldığı görülmüştür. Haksız yere yapılan destek ödemeleri iadelerinin, 5018 sayılı Kanun hükümleri uyarınca, bankadaki destekleme hesaplarına yatırılması yerine, Kurumun geliri niteliğinde olan bu tutarların, kurumsal kod kullanılarak bütçeye gelir kaydı yapılması ve mali tablolarda yer alması gerektiği değerlendirilmektedir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 27 Kamu idaresi cevabında; “a) Tarımsal desteklerden haksız yere yararlandığı tespit edilen üretici ve yetiştiriciler için, 6183 Sayılı Kanun hükümleri uygulanmakta, tahsilat işlemleri Maliye Bakanlığı birimlerince yapılmakta ve genel bütçeye gelir kaydedilmektedir. Ancak, bazı birimlerimizce tahsil edilen tutarların bankadaki destek hesaplarına gönderildiği belirlenmiş olup, konuya ilişkin Gelir İdaresi Başkanlığına görüş sorulmuş, alınan 13.01.2016 tarihli ve 87893753-110(3660-32534)-E.2832 sayılı görüşte bu tahsilatların gelir kaydedilmesi gerektiği belirtilmiştir. Buna istinaden; destek iadesi olarak Bankaya gönderilen bu tutarların, ilgili hesaba alınmayarak, genel bütçeye gelir kaydedilmesi gerektiği için gönderen birime iade edilmesi konusunda Banka bilgilendirilmiştir. Eksi icmallerin kontrolünün sağlanabileceği bir platform oluşturulması amacıyla gerekli yazılımın yapılması çalışmalarına başlanmıştır. b) Tarımsal desteklemelerde idari hata sonucu fazla ödeme yapıldığı belirlenen ve yasal süresi içerisinde iade etmeyi kabul eden üretici ve yetiştiricilerin faiz ödeyerek mağdur olmaması için Bakanlığımızın tarımsal destekleme hesaplarına iade ettirilmektedir. Bu yolla yapılan iadelerin gelir kaydının yapılabilmesi için, Bakanlık Makamından alınan Olur’a istinaden çalışmalar devam etmektedir. Bundan sonraki süreçte hatalı yapılan destekleme ödemesi; 6183 sayılı Kanun hükümlerine göre tahsil edilecek, genel bütçeye gelir kaydedilmesi sağlanacak ve ilgili bulgu değerlendirmesi çerçevesinde işlem yapılacaktır.”denilmektedir. Sonuç olarak; Kurumca da kabul edildiği üzere, tarımsal destekleme ödemeleriyle ilgili olarak Ziraat Bankasında açılmış olan muhtelif destekleme hesaplarından hak sahiplerine ödeme yapıldıktan sonra, çeşitli nedenlerle fazla ödendiği anlaşılarak banka Tablo-11: 2015 yılı içinde haksız yere yapılan destek ödemelerinden yapılan iadeler Hesap numarası İade edilen tutarlar (TL) 6633 1.744.001,52 6634 3.272.500,60 6635 1.614.796,25 6636 10.438,68 6637 599.531,81 6638 1.276.255,41 6641 100.545,09 Toplam 8.618.069,36

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 28 hesaplarına iade edilen tutarların Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliği esaslarına göre Bütçeye gelir kaydının yapılması gerektiği değerlendirilmektedir. BULGU 6: Tarımsal Yayım ve Danışmanlık Hizmetlerine Destekleme Ödemesinde Uygulamadaki Sorunlar İle Sistemlerde Kaydı Bulunmayan Ya Da Cezalı İşletmelere Hizmet Veren Hizmet Sunucularına Tarımsal Danışmanlık Destekleme Ödemesi Yapılması Kamu dışı yayım hizmetleri faaliyetlerine ilişkin olarak yönetmelik hükümlerinden bir kısmının hayata geçirilmediği, hizmetlerin izlenebilmesi, değerlendirilebilmesi ve destekleme ödemelerinin sağlıklı takip edilmesi için diğer kayıt sistemleri ile entegre edilen kayıt sisteminin oluşturulmadığı hiçbir sistemde kaydı olmayan ya da cezalı işletmelere hizmet veren hizmet sunucularına destekleme ödemesi yapıldığı tarımsal potansiyeli yüksek olan bölgelerde yayım ve danışmanlık sisteminin geliştirilmesi yönünde çalışmalar yapılarak Desteğin işletmeye ürün artısı ve kalitesi bakımından katkısının izlenmediği görülmüştür. Tarım politikalarının önceliklerinden biri de tarımsal faaliyetlerde bilgi ve uygun teknolojilerin kullanılmasının yaygınlaştırılmasıdır 5488 sayılı Tarım Kanununun 9 uncu maddesinde “Bakanlık; tarım, çiftçi eğitimi ve yayım faaliyetlerinde, sivil toplum örgütleri, özel sektör kuruluşları ve serbest danışmanların görev almasını sağlamak için gerekli düzenlemeler yapar, bu kuruluş ve kişileri teşvik eder, çalışma esaslarını belirler ve denetler. Çiftçi eğitimi, özel yayım ve danışmanlık hizmetleri çalışma esas ve usûlleri ile ilgili diğer şartlar Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelikle belirlenir.” Denilmek suretiyle yayım ve danışmanlık hizmetlerinin kamu dışındaki sivil toplum örgütleri, özel sektör kuruluşları ve serbest danışmanlarca da yapılmasını sağlamayı ve teşvik etme görevini bakanlığa vermiştir. Tarım Kanunu’nun bu hükmüne dayanılarak Tarımsal Yayım ve Danışmanlık Hizmetlerinin Düzenlenmesine Dair Yönetmelik hazırlanarak 08/09/2006 tarihli resmi gazete yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Ardından Yönetmelik kapsamında ilk olarak Tarımsal Yayım ve Danışmanlık Hizmetleri Uygulama Esasları ile Tarımsal Yayım ve Danışmanlık Eğitimi Hizmetleri Uygulama Esasları 2007 yılında yürürlüğe girmiştir. Tarımsal Yayım Ve Danışmanlık Hizmetlerinin Düzenlenmesine Dair Yönetmeliğin Tanımlar başlıklı 4 üncü maddesinde; “d) Kamu dışı yayım hizmetleri: Sivil toplum örgütleri tarafından tarımsal işletmelerin; tarımsal bilgi, teknik ve yöntemler konusundaki ihtiyaçlarının zamanında ve yeterli düzeyde karşılanmasına yönelik olarak herhangi bir ücret talep edilmeksizin yürütülen

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 29 tarımsal yayım hizmetleri, e) Kamu yayım hizmetleri: İlgili mevzuat çerçevesinde Bakanlık merkez teşkilatı, bağlı kuruluşlar ve taşra teşkilatları tarafından tarımsal işletmelerin; tarımsal bilgi, teknik ve yöntemler konusundaki ihtiyaçlarının zamanında ve yeterli düzeyde karşılanmasına yönelik olarak yürütülen tarımsal yayım hizmetleri” şeklinde tanımlanmıştır. Tablo 12: Mevzuat Çerçevesinde Faaliyetlerin Karşılaştırılması Kamu Yayım Hizmetleri Kamu Dışı Yayım ve Danışmanlık Hizmetleri Bakanlığın Köy birimi (Tar-gel), İlçe, İl Müdürlüğü elemanları ile kısmen araştırma enstitüleri elemanları tarafından yürütülür. Bakanlıkça Yetkilendirilen kişi ve kuruluşlar tarafından hizmet sunulmaktadır. Yetkilendirilen kişi ve kuruluşlarda Bakanlıkça yapılan merkezi sınav ile sertifikalandırılan tarım danışmanları istihdam edilir. Tarım danışmanlarının üç yıl içerisinde tarımla ilgili iki eğitime katılması zorunludur. Yayım Programları çerçevesinde belirlenen problemler ve programlar kapsamında yapılır. Belirlenen çiftçi grupları için mevcut durum analizi yapılarak problemler tespit edilir ve faaliyet programı oluşturulur. Kırsal alanda yaşayan tüm kişilere hizmet verilir. Tarım Danışmanları çiftçilere bireysel olarak hizmet sunar ve bir tarım danışmanının hizmet sunacağı çiftçi sayısı sınırlıdır. Her çiftçi için dosya oluşturulur ve işletmenin durumu takip edilir. Tarım danışmanları hizmet sunduğu tarımsal işletmenin tarımsal üretimini de kontrol eder. Hizmet sunumunda daha çok kitle ve grup yayım metodları kullanılır. Kitle ve grup yayım/danışmanlık metodları kullanılmakla beraber yoğun olarak bireysel yayım ve danışmanlık metodları kullanılır Faaliyetler İl/İlçe Müdürlüğüne raporlanır. Hizmet sunumundaki projeler Kalkınma Bakanlığının tahsis ettiği yatırım bütçeleri ile yürütülür Bakanlıkça destekleme ödemesi yapılır. Kişi ve kuruluşlar İl/İlçe Müdürlüğünc denetlenir ve cezai işlemler uygulanır. 2015 yılı Tarımsal Destekleme Ödemelerine ilişkin BKK' nın Tarımsal Yayım Ve Danışmanlık Hizmetlerinin Desteklenmesi başlıklı 8 inci maddesinde; “1)-Ülkenin tarımsal yayım ve danışmanlık hizmetlerinin çoğulcu, etkin ve verimli bir yapıya kavuşmasını sağlamak amacıyla, tarımsal danışmanlık sistemine dahil olup kriterleri taşıyan her tarımsal işletme için destekleme ödemesi yapılır. 2)-Destekleme ödemesi kapsamına alınan her tarımsal işletme için yıllık 600 TL ödenir. 3)-Destekleme kapsamında tarımsal danışmanlık hizmeti alabilecek tarımsal

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 30 işletmeler, tarımsal işletme katkı payı olarak, tarımsal yayım ve danışmanlık hizmeti verecek kişi ve kuruluşlar, destekleme ödemesi kriterleri destekleme ödemesi yapılacak kişi ve/veya kuruluşlar, uygulama alanı ve diğer hususlar bakanlık tarafından belirlenir.” Denilmiştir. Tarımsal Yayım Ve Danışmanlık Hizmetlerine Destekleme Ödemesi Yapılması Hakkında 2015/19 sayılı Tebliğin "Tanımlar" başlıklı 4 ncü maddesinde; “aa) Tarımsal işletme katkı payı (TİKP): TYDD kapsamında tarımsal danışmanlık hizmeti alan tarımsal işletmelerin, hizmet karşılığı olarak tarımsal danışmanlık hizmeti sunan kişi ve kuruluşların hesabına yatırdığı ve miktarı her bir tarımsal işletme için elli (50) Türk Lirası olan bedel olarak tanımlanmıştır. bb) Tarımsal yayım ve danışmanlık desteği (TYDD): Tarımsal danışmanlık hizmeti sunan kişi ve kuruluşlara tarımsal danışmanlık hizmeti sunduğu her tarımsal işletme için ödenen destek” olarak tanımlanmıştır. Söz konusu BKK ve tebliğ çerçevesinde 50 TL'sı tarımsal danışmanlık hizmeti alan tarımsal İşletmeden, 600 TL’si bakanlığın bütçesinden karşılanmak üzere tarımsal danışmanlık hizmeti sunan kişi ve kuruluşlara işletme başına 650 TL olarak ödeme yapıldığı ancak tespiti Bakanlığa bırakılmış olan Tarımsal işletme katkı payının BKK da üst sınırının belirlenmesi gerekmekte olduğu ve tarımsal yayım ve danışmanlık merkez teknik komitesi yanında bakan onayına ihtiyaç olduğu düşünülmektedir. Aynı tebliğin "Desteklemeden yararlanamayacaklar" başlıklı 13 ncü maddesinde; “a) Çiftçi kayıt sistemine ve/veya hayvan kayıt sistemine ve/veya örtü altı kayıt sistemine ve/veya arıcılık kayıt sistemine ve/veya koyun keçi kayıt sistemine ve/veya su ürünleri kayıt sistemine ve/veya Organik Tarım Bilgi Sistemine (OTBİS) kayıtlı olmayan her bir tarımsal işletme için, e) Men edilen bir tarımsal işletmenin men edildiği süre boyunca, bu tarımsal işletmeye hizmet sunan kişi ve kuruluşların…” TYDD ödemesinden faydalanamayacağı belirtilmişken 2015 yılına ilişkin olarak Desteklemelerden faydalanamayacak olarak belirlenen iki kritere ilişkin olarak yapılan incelemede 184 tane cezalı tarımsal işletmeye 32 adet hizmet sunucusunun yayım ya da danışmanlık hizmeti verdiği hizmet talep eden 290 tarımsal işletmenin ise hiçbir sistemde kaydının olmadığı görülmüştür.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 31 Tablo 13:Tarımsal Danışmanlık Destekleme Ödemeleri YILLAR İşletme Başına Ödeme Miktarı (TL) Tarımsal İşletme Sayısı (adet) Toplam Destekleme Ödemesi (TL) Tarımsal İşletme artış oranı (%) Kişi/ kuruluş Sayısı Danışman Sayısı 2009 225 3.145 707.625 - 42 100 2010 500 21.772 10.886.000 592,27 266 471 2011 500 33.424 16.712.000 53,78 314 751 2012 600 63.266 37.755.800 88,96 376 1.270 2013 600 111.958 65.720.700 76,87 606 2.101 2014 600 141.059 83.585.100 27,22 765 2.379 2015* 600 156.115 54.433.200 9,64 825 2.603 2015 yılı Tarımsal Yayım ve Danışmanlık Desteklemesi Ödemesi için 53.000.000,00 TL bütçe ayrılmış ve ayrılan bütçe ödeme için yeterli gelmediğinden Bakanlığın Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğünün Fark Ödemesi Destekleme Ödemeleri kapsamında 30.01.31.00- 04.2.1.24-1-05.4.6.19 (Buğday Desteği) bütçe tertibinden 36.000.000 TL ek bütçe aktarılmıştır. 2015 yılında gerçekleşen ceza kesinti tutarı 322.800,00TL dır. Tarım Kanunu 23 ncü maddesi gereğince 6183 sayılı kanuna göre Maliye Birimlerince tahsil edilmiştir. Yönetmelik maddelerinde yer alan hükümler çerçevesinde; a)-Tarımsal danışmanlık hizmeti sunacak kişi ve kuruluşlar için ulusal yayım politika ve stratejisi ile öncelikli çalışma alanı belirlenemediği, b)-İl yayım/danışmanlık programı ile tarımsal danışmanlık hizmeti sunan kişi ve kuruluşların entegre edilemediği, etkin bir izleme ve değerlendirme sistemi kurulamadığı, şirket ve üniversitelerin çiftçi eğitim merkezi kurabileceği hükmünün hayata geçirilmediği, düzenlenen sınava katılan tarımla ilgili lise , ön lisans ve lisans mezunlarının aynı sınava tabi tutulduğu bu durumun sağlıklı değerlendirilme yapılmasını engellediği, c)-Tarımsal danışmanlık hizmeti verecek kişi ve kuruluşların faaliyetleri Çiftçilerle ilgili mevcut durum analizi çalışması yapılmadığı ve her hizmet yılının sonunda değişimin izlenmediği, tarımsal danışmanlık hizmeti veren kişi ve kuruluşların yıllık faaliyetlerinin yılda bir kez il/ilçe müdürlüğü personeli tarafından değerlendirilmediği, d)-Mevzuatın gerektirdiği bakanlıkta konu ile ilgili çalışanlar ile danışmanlar için teknik bilgileri artırıcı eğitimlerin yapılmadığı, sistemde görev alacak insan kaynaklarının

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 32 sürekli geliştirilmesine yönelik etkinlikler yapılmadığı dolayısıyla yayımcı ve danışmanların etkin eğitim programlarıyla desteklenmelerinin sağlanmadığı e)-Tarımsal danışmanlık hizmeti kapsamında lisans, ön lisans ve lise mezunlarının görev alanlarının belirlenmediği, mezuniyet bölümlerine göre işletmelerle çalışmasının sağlanmadığı, uzmanlaşma olmadığı tarımsal potansiyeli yüksek olan bölgelerde yayım ve danışmanlık sisteminin geliştirilmesi yönünde çalışmalar yapılarak Desteğin işletmeye ürün artısı ve kalitesi bakımından katkısının izlenmediği tarımsal danışmanlık hizmet maliyetlerine üreticilerin katılımının sağlanarak yapılacak Denetimin standart, objektif, etkin olmasının sağlanamadığı, yayım ve danışmanlık birimlerinin ihtiyaç duyacağı araştırmaların yapılması ve elde edilen bulguların üreticilere ulaştırılmasına yönelik düzenleyici önlemlerin alınması yönünde çalışılmadığı anlaşılmıştır. Sistemin gelişmesi ve yerleşmesi bakımından ulusal tarım politikalarıyla uyumlu bir gelişmenin sağlanmasına yönelik olarak orta ve uzun vadede, esnek ve uygun bir teşvik ve destek sistemi geliştirilmesi yönünde tedbirler alınması gerektiği değerlendirilmektedir. Kamu idaresi cevabında; “Söz konusu bulguda; Kamu dışı yayım hizmetleri faaliyetlerine ilişkin olarak yönetmelik hükümlerinden bir kısmının hayata geçirilmediği, hizmetlerin izlenebilmesi, değerlendirilebilmesi ve destekleme ödemelerinin sağlıklı takip edilmesi için diğer kayıt sistemleri ile entegre edilen kayıt sisteminin oluşturulmadığı, hiçbir sistemde kaydı olmayan ya da cezalı işletmelere hizmet veren hizmet sunucularına destekleme ödemesi yapıldığı tarımsal potansiyeli yüksek olan bölgelerde yayım ve danışmanlık sisteminin geliştirilmesi yönünde çalışmalar yapılarak Desteğin işletmeye ürün artısı ve kalitesi bakımından katkısının izlenmediği belirtilmektedir. Bakanlık Yönetmelik hükümlerini uygulamakta olup oluşan aksaklıklar değerlendirilmekte ve yeni kararlar alınmaktadır. Bu kapsamda, bütçe imkanları doğrultusunda 2016 yılında tarımsal yayım ve danışmanlık hizmetlerinin etki, verimlilik, istihdam vb. hususlar dikkate alınarak yeniden değerlendirilmesi planlanmaktadır. Tarımsal yayım ve danışmanlık hizmetlerinin sağlıklı olarak yürütülmesi, işlemlerin izlenmesi, raporlanması ve analizlerin yapılması için Bakanlığın diğer kayıt sistemleri ile entegre olmuş bir kayıt sisteminin oluşturulması amacı ile Bakanlık “Kamu Dışı Kişi ve Kuruluşlarca Yürütülen Tarımsal Yayım ve Danışmanlık Hizmetlerinin İzlenmesi ve Değerlendirilmesi Projesi” hazırlanmış ancak proje Kalkınma Bakanlığınca onaylanmadığından yürürlüğe konulamamıştır. Konuya ilişkin olarak Bakanlığın kendi imkanları kullanılarak çalışmalara başlanılmıştır.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 33 Tarımsal yayım ve danışmanlık hizmetleri ülke genelinde uygulanmakta olup, değerlendirme çalışmaları ülke genelinde yapılmaktadır. Bakanlık 2012 yılında paydaşların geniş katılımı ile Tarımsal Yayım ve Danışmanlık Çalıştayını gerçekleştirmiştir. Tarımsal yayım ve danışmanlık hizmeti alan 20.514 çiftçi ile anket yöntemi kullanılarak “Tarımsal Danışmanlık Hizmeti Çiftçi Etki Analizi Araştırması” 2014 yılında gerçekleştirmiş ve uygulamaya ilişkin değerlendirmeler yapılmıştır. Bu yöndeki geniş katılımlı çalışmalar bütçe imkanları doğrultusunda periyodik olarak gerçekleştirilecektir. Tebliğ hükümleri gereğince, tarımsal yayım ve danışmanlık desteği başvuru dosyaları İl/İlçe Müdürlüğünce alınmakta ve incelenmektedir. Başvuru dosyalarında tarımsal işletmelerin Bakanlık kayıt sistemlerine kayıtlı olduğuna dair belgeler ibraz edilmektedir. İl/İlçe Müdürlüklerince uygun olan başvurular kabul edilmektedir. İcmaller askıya çıkarılarak kesinleşmektedir. Ancak bilindiği üzere Bakanlık kayıt sistemleri belirli tarihlerde güncellenmektedir. Sayıştay Başkanlığınca düzenlenen Raporda, Bakanlık kayıt sistemlerinde hangi dönemler esas alınarak inceleme yapıldığı tespit edilememiştir. Desteklemelerden men edilen 184 işletme ile Bakanlık kayıt sistemlerinde kaydı olmadığı bildirilen 290 işletmenin bilgileri, Sayıştay Başkanlığınca Bakanlığa bildirildiğinde, bahse konu il/ilçe müdürlüklerindeki başvuru evrakları üzerinden inceleme yapılacaktır. Bakanlık, ilgili mevzuatı 2006 yılında yürürlüğe koymuş olup, 2009 yılından itibaren tarımsal yayım ve danışmanlık desteği vermektedir. Uygulamada elde edilen verilere göre mevzuatta ve her yıl uygulama tebliğinde değişikliğe gidilmiştir. Yeterli kaynak temin edildiğinde 2016 yılında genel bir değerlendirme yapılması planlanmaktadır. 2016 Yılında Yapılacak Tarımsal Desteklemelere İlişkin Bakanlar Kurulu Kararı gereğince, 2016 yılında sadece ziraat odası ve üretici örgütlerine, istihdam edilen her bir tarım danışmanı için 20.000 TL olmak üzere en fazla iki tarım danışmanı için tarımsal yayım ve danışmanlık desteği ödemesi yapılacaktır.” denilmiştir. Sonuç olarak; söz konusu BKK ve Tebliğ çerçevesinde 50 TL’sı tarımsal danışmanlık hizmeti alan tarımsal İşletmeden 600 TL’sı Bakanlığın bütçesinden karşılanmak üzere tarımsal danışmanlık hizmeti sunan kişi ve kuruluşlara işletme başına 650 TL olarak ödeme yapıldığı; ancak tespiti Bakanlığa bırakılmış olan tarımsal işletme katkı payının, mali konularda düzenleme olması nedeniyle BKK tarafından üst sınırının belirlenmesinin gerekli olduğu düşünülmektedir. 2015 yılı Tebliğinin "Desteklemeden yararlanamayacaklar" başlıklı 13 ncü maddesine aykırı olarak; 184 tane cezalı tarımsal işletmeye 32 adet hizmet sunucusunun yayım ya da

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 34 danışmanlık hizmeti verdiği, hizmet talep eden 290 tarımsal işletmenin ise hiçbir sistemde kaydının olmadığı görülmüştür. Tarımsal yayım ve danışmanlık hizmetlerinin sağlıklı olarak yürütülmesi, işlemlerin izlenmesi, raporlanması ve analizlerin yapılması için Bakanlığın diğer kayıt sistemleri ile entegre olmuş bir kayıt sisteminin oluşturularak ödemelerin bu sistem üzerinden yapılması için gerekli tedbirlerin alınmasının uygun olacağı değerlendirilmektedir. BULGU 7: Hayvan Genetik Kaynaklarının Yerinde Korunması ve Geliştirilmesi Amacıyla Uygulamaya Konulan Projeler Kapsamında Tebliğde Belirtilen Şartları Taşımayan Küçükbaş Hayvanlara Destekleme Ödemesi Yapılması, Çiftçilerden Alınan Muvafakatnamelerle BKK'da Sınırları Belirlenmeden Kesinti Yapılması ve Bu Kesintinin Birliklerin Kullanımına Bırakılması; Ayrıca Bu İşlemlerin Müsteşarlık Onayıyla Uygulamaya Konulan Talimatlarla Yürütülmesi Hayvan genetik kaynaklarının yerinde korunması ve geliştirilmesi amacıyla uygulamaya konulan projeler kapsamında yapılan destek ödemeleri üzerinden, çiftçilerden alınan muvafakatnamelerle sınırları belirlenmeden kesinti yapılması ve bu kesintinin birliklerin kullanımına bırakılması; ayrıca bu işlemlerin Müsteşarlık onayıyla uygulamaya konulan Talimatlar ile yürütülmesi; tebliğde belirtilen şartları uymayan küçükbaş hayvanlara destekleme ödemesi yapıldığı görülmüştür. Bakanlıkça, hayvan genetik kaynaklarının yerinde korunması ve geliştirilmesi amacıyla, “Halk Elinde Küçükbaş Hayvan Islahı Ülkesel Projesi”, “Halk Elinde Manda Islahı Ülkesel Projesi” ve “Genetik Kaynakların Yerinde Korunması Ülkesel Projesi” yürütülmektedir. Bu projelerde yerli koyun, keçi ve manda gibi hayvanların; et, süt, yapağı, kıl, tiftik ve döl veriminin artırılması, damızlıkçı işletmelerin kurulması, hayvancılıkta nitelikli damızlık ihtiyacının karşılanması, birlik ve yetiştiricilere hayvan ıslahı organizasyonunun ve ıslah uygulamalarının öğretilmesi amaçlanmaktadır. Projenin paydaşları TAGEM koordinatörlüğünde GTHB İl/İlçe Müdürlükleri, Üniversite ve Araştırma Enstitüleri, Koyun Keçi ve Manda Yetiştiricileri Birlikleridir. “Halk Elinde Küçükbaş Hayvan Islahı Ülkesel Projesi” 2005/8503 sayılı BKK çerçevesinde 2005 yılında, “Halk Elinde Anadolu Mandası Islahı Projesi” 2011 yılında başlatılmıştır.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 35 2012, 2015 yıllarında Müsteşarlık Makamından alınan “Halk Elinde Hayvan Islahı Ülkesel Projesi Uygulama Esasları Talimatı” oluru çerçevesinde proje yürütülmektedir. Bu Talimat, 5996 sayılı Kanun, 639 sayılı KHK ile her yıl yayınlanan Tarımsal Desteklemelere ilişkin BKK ile bu karara ilişkin çıkarılacak hayvancılık desteklemeleri hakkında uygulama esasları Tebliğine dayandırılmıştır. 2015 yılı Tarımsal Desteklemelere İlişkin BKK’nın, Hayvancılık desteklemeleri başlığı altında düzenlenen maddenin 4/16 fıkrasında; “Hayvan genetik kaynaklarının yerinde korunması ve geliştirilmesi amacıyla Bakanlıkça uygulanan proje kapsamındaki yetiştiricilere, koruma ve geliştirme sürüleri için büyükbaş ve küçükbaş hayvanlarda farklı olmak üzere hayvan başına, arıcılıkta ise kovan başına aşağıda belirtilen miktarlarda ödeme yapılır. Bu desteklemeden yararlanan mandalar için birinci fıkrada belirtilen ödemeler, sığırlar için birinci ve dördüncü fıkralarda belirtilen ödemeler yapılmaz.” denilmektedir. Hayvancılık desteklemeleri uygulama esaslarını düzenleyen 2015 yılı 2015/17 sayılı Tebliğin 23 üncü maddesinde ise halk elinde hayvan ıslahı ülkesel projesine dahil olan proje yükümlülüklerini yerine getiren yetiştiricilerin hayvanları için destekleme ödeneceği, bu hayvanların proje gereği olan DAKBİS’e girilmesi zorunlu olduğu belirtilmiştir. DAKBİS (Damızlık Koyun Keçi Bilgi Sistemi), Bakan onayı ya da herhangi bir protokole dayandırılmadan, Merkez üst birliği tarafından satın alınan TAGEM’ce verilerin takibine imkan veren, kısaca Bakanlığa ait olmayan tek bir veri tabanı yerine, veri tabanları topluluğudur. Tek bir veri tabanı üzerinden takibi gerekirken her ilin veri tabanı farklıdır. KKKS (Koyun Keçi Kayıt Sistemi)’den belli tarihlerde yedek liste çekilerek hayvan ve işletme kontrolü yapılmaktadır. Çekilen veriler destekleme ödemesine esas küpe numarası, işletme sahibi, hayvanın ırkı, cinsiyeti, yaşı v.b destekleme ödemesine esas bilgilerden oluşmaktadır. Hakediş ve ödemeler için Tebliğde; Proje lideri, desteklemeye esas müracaat formunu düzenleyerek il müdürlüğüne teslim eder. İl müdürlükleri tarafından işletmeler ve hayvanlara ait bilgiler yerinde ve Bakanlık kayıt sisteminde (Türkvet, KKKS, DAKBİS) ulusal küpe bazında kontrol edilerek hazırlanan proje destekleme il icmali, elektronik ortamda ve yazılı olarak TAGEM’e gönderilir, denilerek ödeme sürecinin nasıl yürütüleceği belirlenmiştir. Tüm iller üzerinden yapılan incelemede; DAKBİS ve KKKS ile HAYGEM (Hayvancılık Genel Müdürlüğü) tarafından yürütülen Anaç Koyun Keçi Desteği verilerinin

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 36 çapraz karşılaştırılması sonucunda, DAKBİS’te kayıtlı hayvanlar ile KKKS deki kayıtlarda yer alan hayvanların küpe numaralarının eşleştiği, ancak işletme sahibi, hayvanın ırkı, cinsiyeti ve doğum tarihi bilgilerinin eşleşmediği tespit edilmiştir. KKKS’de önceki yıllarda doğmuş görülen hayvanların, DAKBİS kayıtlarında 2015 olarak görülmektedir. Halk elinde ıslahta destek ödemesi yavrulara ve/veya erkek küçükbaşlara yapılmaktadır.Ayrıca hayvanların doğum tarihleri dışında ırkı ve cinsiyetleri de destek ödemeleri için kriter olarak alınması nedeniyle verileri farklı kayıt edilmiş hayvanların da sistemde var olduğu görülmüştür. 2012 ve 2015 tarihli Halk Elinde Hayvan Islahı Ülkesel Projesi Uygulama Esasları Talimatında; Proje Bütçesi: Ödenen desteklemelerden muvaffakatname karşılığı proje masraflarını karşılamak üzere yetiştiriciler tarafından yapılan ödemeler ile oluşturulan bütçeyi, yetiştirici temsilcisinin ise Projeye katılan yetiştiricileri temsilen Bakanlık ile ilişkileri yürüten tüzel kişileri ifade edeceği belirtilmiştir. 2012 Talimatında, Birliğin Görevleri; “Projeye dahil olan yetiştiricilerden aldığı proje taahhüdüne istinaden oluşturduğu ve ayrı bir hesapta tuttuğu proje bütçesini, projenin sağlıklı bir biçimde sürdürülmesi amacıyla proje liderinin onayı ve TAGEM’ in denetimine açık olmak üzere yine talimatta belirtilen harcama kalemlerinde kullanılmasını sağlamaktır.” ifadesine; 2015 yılı Talimatında “Yetiştirici Temsilcisinin, Proje bütçesini ayrı bir hesapta tutacağı Proje lideri tarafından teknik özellik ve miktarı belirtilerek hazırlanan yazılı talebi çerçevesinde harcama yapacağı, Altışar aylık harcama raporlarını düzenleyeceği, proje lideri ile birlikte imzalar ve kontrol edilmek üzere il müdürlüğüne teslim eder. Harcamalara ilişkin tüm belgeleri yasal süresi kadar muhafaza edeceği” şeklinde ifadeye yer verilmiştir. Ödeme başlıklı 28 nci maddesinde de; “(1) Proje lideri tarafından destekleme tebliğine uygun olarak hazırlanan desteklemeye esas müracaat formu, il müdürlüğüne, il müdürlükleri tarafından düzenlenen proje destekleme il icmali TAGEM’e gönderilir. TAGEM destekleme ödemeleri için ödemeye esas evrakları Bakanlığın ilgili birimine gönderir. (2) Yetiştiriciler, birim hayvan başına yapılan destekleme ödemelerinden, projenin uygulanabilmesi için muvafakatnamede (ek-3) belirtilen orana karşılık gelen miktarı ayrı tutulan proje hesabına yatırır” denilmektedir. Bu bilgiler ışığında;

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 37 “Halk Elinde Manda Islahı Ülkesel Projesi” uygulaması; • Mandaların Islahı ile mandacılıktan elde edilen gelirin artırılması, • Üstün damızlık manda boğası yetiştirilmesi, • Sürdürülebilir manda yetiştiriciliğinin sağlanmasıdır, • Yerli manda varlığımızın ve yetiştiriciliğinin yeniden canlandırılması ve azalışının önlenmesi, amaçlanmaktadır. “Halk Elinde Hayvan Genetik Kaynaklarını Koruma Projesi” uygulaması; • Yüzlerce yıldır Anadolu'da yetiştirilen, yok olma tehdidi altında bulunan evcil hayvan ırklarının küçük koruma sürüleri halinde halk elinde korunması, • Irkı tanımlayıcı çalışmalar yapılması ve kamuoyunu bilinirliğinin artırılması, • Sürdürülebilir kullanımının sağlanması, amaçlanmaktadır. Tablo 14: Yıllar İtibariyle Anadolu Mandası Islahı Ülkesel Proje Bilgileri Yıl İl Sayısı Irk/Tip Sayısı Proje Sayısı Yetiştirici Sayısı DesteklemeTutarı (TL) 2011 8 Anadolu Mandası 8 1.473 5.623.000 2012 14 14 3.337 11.902.150 2013 16 16 3.675 15.577.700 2014 16 16 3.738 17.736.500 2015 17 17 3.735 22.528.450 Toplam 73.370.450 Tablo 15: Halk Elinde Hayvan Genetik Kaynaklarını Koruma Projesi Bilgileri Yıl İl Sayısı Irk/Tip Sayısı Yetiştirici Sayısı Destekleme Tutarı (TL) 2005 16 17 179 326.450 2006 18 19 202 391.855 2007 18 19 202 423.660 2008 18 19 202 442.865 2009 18 20 272 482.597 2010 18 20 309 556.870 2011 23 23 498 1.830.840 2012 23 24 593 2.350.725 2013 25 24 663 3.338.585 2014 25 24 763 3.818.520 2015 25 25 800 4.093.000 Toplam 18.056.787

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 38 “Halk Elinde Küçükbaş Hayvan Islahı Ülkesel Projesi” uygulaması:  Saf yetiştirme ve seleksiyonla yerli ırkların veriminin artırılması,  Yerli ırkların genetik potansiyellerinin ortaya konması ve korunması,  Damızlıkçı nüve işletmelerin kurulması,  Birlik ve yetiştiricilere hayvan ıslahı organizasyonun öğretilmesi, amaçlanmaktadır. Tablo 16: Yıllar İtibariyle Halk Elinde Küçükbaş Hayvan Islahı Ülkesel Proje Bilgileri Yıl İl Sayısı Proje Sayısı Yetiştirici Sayısı Materyal Sayısı (Baş) Destekleme Tutarı (TL) 2005 2 2 20 8.300 166.000 2006 12 12 461 69.668 1.811.368 2007 12 12 466 71.414 2.184.260 2008 12 12 466 71.362 2.497.670 2009 12 12 438 71.672 2.550.697 2010 13 13 472 75.824 2.936.640 2011 42 81 3.068 488.278 16.528.010 2012 54 139 4.899 746.698 31.901.400 2013 58 148 5.787 871.251 38.902.725 2014 59 149 5.934 912.461 44.836.960 2015 59 172 6.748 1.034.806 46.772.515 Toplam 191.088.245 5018 sayılı Kanunun “Gelirlerin dayanakları” başlıklı 57 nci maddesinde; "Vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülükler kanunla konulur, değiştirilir veya kaldırılır.” hükmü yer almaktadır. Müsteşarlık Onaylı Halk Elinde Hayvan Islahı Ülkesel Projesi Uygulama Esasları Talimatına dayandırılarak, muvafakatnamelerle yetiştiricilere yapılan ödemelerden birlikler tarafından (sınır konulmadan) kesinti yapılması ve bu kesintiler yoluyla bütçe oluşturulup, harcamalarının birliklere bırakılması uygulamasının mevcut mali sistemle örtüşmediği değerlendirilmektedir. Yukarıdaki tablolarda gösterildiği üzere; yıllar itibariyle belirtilen projelerle ilgili olarak toplam yetiştiricilere 286.246.815 TL ödenmiştir. Söz konusu destekleme ödemelerinin her yıl tarımsal desteklemeye ilişkin BKK da yetiştiricilere yapılması belirtilmişken, projeye ilişkin yetiştiricilerden kesinti yapılması yoluyla birliklerce ayrı bir bütçe oluşturulması yönünde bir hükme BKK’da yer verilmemiştir. Yetiştirici/üretici örgütleri Genel Kurul Kararı ve üyelerinin her bir ödeme için yazılı muvafakatları olmadan destekleme ödemelerinden kesinti yapamaz hükmü çerçevesinde, yetiştiricilerden muvafakatnamelerle kesinti yapılmasında, kesintinin üst sınırının ne kadar

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 39 olacağı ve bu belirlemede kimin yetkili olduğu Talimatlarda da açık değildir. Yetiştiricilerden yapılan bu kesintinin ve bu kesintiler yoluyla bütçe oluşturularak harcamaların birliklere bırakılması yönündeki TAGEM koordinatörlüğünde yürütülen bu uygulamanın; Müsteşarlık Onaylı Halk Elinde Hayvan Islahı Ülkesel Projesi Uygulama Esasları Talimatına dayandırılarak yürütülmesi, TAGEM’in denetimi öngörülmek suretiyle hukuki ve mali açıdan sorumluluk üstlenilmesi mümkün görülmemektedir. Ayrıca, hayvan genetik kaynaklarının yerinde korunması ve geliştirilmesi amacıyla Bakanlıkça uygulanan ve önemsenen proje kapsamındaki yetiştiricilere, koruma ve geliştirme sürüleri için destek öngörülmüşken, 5363 sayılı Tarım Sigortaları Kanunu hükümleri uyarınca söz konusu büyükbaş ve küçükbaş hayvanların sigorta ettirilmeleri hususunda da yılı tebliğlerine hüküm konulmaması da eksiklik olarak değerlendirilmektedir. Sonuç itibariyle; Hayvan genetik kaynaklarının yerinde korunması ve geliştirilmesi amacıyla Bakanlıkça uygulanan “Halk Elinde Manda Islahı Ülkesel Projesi”, “Halk Elinde Hayvan Genetik Kaynaklarını Koruma Projesi” ve “Halk Elinde Küçükbaş Hayvan Islahı Ülkesel Projesi” kapsamında yapılan destek ödemeleri üzerinden çiftçilerden alınan muvafakatnamelerle sınırları belirli olmadan kesinti yapılmasının ve bu kesintinin birlikler tarafından kullanılmasının; 80 ilde ayrı ayrı yazılımlarla takibi nedeniyle TAGEM’in izleme ve denetim görevini etkin yürütememesi; birlikler tarafından yapılan veri girişlerinde destekleme ödemesine imkan veren küpe numaraları cinsiyet ve ırk en önemlisi de doğum tarihlerinin KKKS ile uyumsuzluklar göstermesinin destekleme ödemelerinde risk taşıması; projelerin Müsteşarlık onayıyla uygulamaya konulan “Halk Elinde Hayvan Islahı Ülkesel Projesi Uygulama Esasları Talimatı” ile yürütülmesinin, mevcut mali düzenlemelere uygun olmadığı değerlendirilmektedir. Kamu idaresi cevabında; “a) Yetiştiricinin ödeme konusunda muvafakat vereceği miktar ve proje gideri, coğrafi bölge, işletmelerin her birine mesafesi gibi nedenlerle çok değişken olmaktadır. Proje giderleri için yetiştiricilerin ödediği para ayrı bir hesapta tutulmakta, proje teknik elemanı, araç yakıt giderleri belirli kriterlere bağlandığından farklı yerlere de harcama söz konusu olmamaktadır. Bu hesaptan harcamalar en az yılda iki defa İl Müdürlüğünün denetimine de tabidir. Bununla birlikte öneri doğrultusunda bir üst limit önerilebilecektir. Bu durumda tüm birliklerin otomatik olarak üst limit kullanmaları söz

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 40 konusu olacaktır ve üreticiden daha fazla para kesebileceklerdir. Bununla birlikte gerekli görülmesi halinde her ödeme öncesi yetiştiricilerden alınan muvafakatnamelerde üst limit belirtilecektir. b) Projedeki hayvan ve işletmeler Bakanlığın kayıt sistemlerinde (KKKS-TürkVet) kayıtlı değil ise bu işletme ve hayvanlara herhangi bir ödeme işlemi yapılmamaktadır. DAKBİS Damızlık Koyun Keçi Yetiştiricileri Birliğince yazılım masrafları ödenmiş, kontrolü TAGEM’de olan bir veri kayıt sistemidir. Tek başına ödemeye esas kayıt sistemi olmayıp; ıslaha yönelik kayıtların girildiği bir yazılım sistemidir. Bakanlığın ulusal ıslah kayıt sistemi işler hale gelinceye kadar sadece proje kapsamındaki verilerin ıslah amacı için kullanılan bir sistem olup ödemeye herhangi bir şekilde tek başına esas teşkil etmemektedir. DAKBİS’te kayıtlı hayvan, işletme ve sahiplik bilgileri Bakanlığın Koyun Keçi Kayıt Sisteminde (KKKS) uyumlu değilse, bu işletme veya sahiplerine kati surette bir ödeme yapılmamaktadır. Kayıtların uyumlu, doğru olup olmadığı ve hayvanların işletmede fiilen bulunup bulunmadığı ise; öncelikle proje teknik elemanları ve proje liderleri tarafından daha sonra ise İl Müdürlüklerince yerinde ve ulusal sistemle karşılaştırılması yapılarak kontrol edilip uygun olanlar için ödeme icmali son kez kontrol edilmek üzere TAGEM’e gönderilmekte olup TAGEM’in kontrolünden sonra son ödeme merciine gönderilmektedir. c) Proje kapsamındaki hayvan ve işletme bilgilerinin KKKS’de güncel olmasını sağlamak yetiştirici ve birliğin sorumluluğundadır. 2. Maddede açıklandığı üzere güncelleme yapılmamış, bilgi farklılığı veya fiilen işletmelerdeki hayvanlarda farklılık var ise bunlar mevzuat gereği İl Müdürlüğünce icmal listesine dahil edilmemektedir. d) Tüm destekleme ödemeleri önce Tarımsal Destekleme ve Yönlendirme Kurulu'nun (TDYK) Kararı, sonra Bakanlar Kurulu Kararı’nda (BKK) belirtilir. Uygulamaya ilişkin detaylar tebliğde ve/veya talimat ile açıklanır. Söz konusu proje TAGEM ile beraber diğer bazı birimleri de ilgilendirdiğinden (küpeleme, kimliklendirme, Bakanlık kayıt sistemlerine kayıt, hayvan hareketlerinin kontrolü, koruyucu sağlık hizmetleri vb.) Müsteşarlık Makamınca onaylanan talimat ile detaylandırılmaktadır. Bununla birlikte uygulamaya esas öneriler ve eleştiriler dikkate alınarak gerekli birimleri uyarmak, denetimi daha etkin hale getirecektir. e) Projede ödenen destekler; taban sürülerde kuzular için 35 TL/baş, elit sürülerde

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 41 kuzular için 70 TL/baş’dır. Ek’li çizelgeden anlaşılacağı üzere Geniş Kapsamlı Sigorta işlemlerinde sadece yetiştirici tarafından ödenmesi gereken prim miktarı 22.50- 27.00 TL/baş arasında değişmektedir. Üreticinin (taban sürüde) aldığı desteğin (35 TL/baş) yaklaşık %64’ü, elit sürüde ise %32 sine karşılık gelmektedir. Yetiştiricinin eline geçecek destek miktarı önemli ölçüde azalacağından yetiştirici tarafından olumlu karşılanmayacak olup, destek miktarlarının artması veya prim miktarlarının düşmesi durumunda uygulanabilecektir. f) Bakanlar Kurulu Kararı’nın 4 üncü Maddesinin 18 inci fıkrasının “Proje kapsamında, ıslah verilerinin alınmasına ilişkin giderler; projede bulunan üyelerin katkısıyla Birlik tarafından karşılanır.” şeklinde değiştirilmesi için 2016 yılı için öneri yapılması planlanmıştır. Ancak her yıl BKK konusunda görüş alınırken bu yıl (2016) görüş alınmadığı için değişiklik yapılamamış olup, önümüzdeki yıl ilgili maddede söz konusu değişiklik önerisi yapılacaktır.” Denilmiştir. Sonuç olarak; Hayvan genetik kaynaklarının yerinde korunması ve geliştirilmesi amacıyla Bakanlıkça uygulanan “Halk Elinde Manda Islahı Ülkesel Projesi”, “Halk Elinde Hayvan Genetik Kaynaklarını Koruma Projesi” ve “Halk Elinde Küçükbaş Hayvan Islahı Ülkesel Projesi” kapsamında yapılan destek ödemelerinin her yıl tarımsal desteklemeye ilişkin BKK da yetiştiricilere yapılması öngörülmüşken, projeyle ilişkili yetiştiricilerden kesinti yapılması yoluyla birliklerce ayrı bir bütçe oluşturulması yönünde bir hükme BKK’da yer verilmemiştir., Müsteşarlık onayıyla uygulamaya konulan “Halk Elinde Hayvan Islahı Ülkesel Projesi Uygulama Esasları Talimatı” ile yetiştiricilerden alınan muvafakatnamelerle sınırları belirlenmeden kesinti yapılmasının ve bu kesintinin birlikler tarafından kullanılmasının bulgumuzda belirtilen mevzuat çerçevesinde uygun olmadığı düşünülmektedir. 80 ilde ayrı ayrı yazılımlarla, Islah edilmiş ırkların popülasyon anlamında takibine imkan vermeyen ve hafıza oluşturmayan (DAKBİS) Sistem üzerinden TAGEM’in izleme ve denetim görevini etkin yürütememesi; birlikler tarafından yapılan veri girişlerinde destekleme ödemesine imkan veren küpe numaraları cinsiyet ve ırk en önemlisi de doğum tarihlerinin KKKS ile uyumsuzluklar göstermesinin, destekleme ödemelerinde risk taşıması; projelerin Müsteşarlık onayıyla uygulamaya konulan “Halk Elinde Hayvan Islahı Ülkesel Projesi Uygulama Esasları Talimatı” ile yürütülmesinin, mevcut mali düzenlemelere uygun olmadığı; böyle önemsenen bir projenin güvenilir /teyid edilebilir bir şekilde yürütülmesi için de söz konusu proje için hedefin ne olduğu ve ne zaman nihayetleneceği hususları da belirlenmesi gerektiği düşünülmekle birlikte projenin önemine binaen 5363 sayılı Tarım Sigortaları

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 42 Kanunu hükümleri uyarınca söz konusu büyükbaş ve küçükbaş hayvanların sigorta ettirilmeleri hususunun da idarece göz önünde bulundurması gerektiği değerlendirilmektedir. BULGU 8: Ulusal Süt Kayıt Sisteminin, Türkiye Süt Üreticileri Merkez Birliğine Ait Olması ve Bakanlık Tarafından Kullanılması Kayıt dışı üretimi engellemeye yönelik olarak tarımsal üretici birlik üyelerinin ürettiği ve fatura karşılığı işletmelere verdiği çiğ süt karşılığı verilen devlet desteğinin kayıt altına alındığı Ulusal Süt Kayıt Sistemi, Türkiye Süt Üreticileri Merkez Birliğine ait olup, Bakanlık tarafından kullanılmaktadır. 5200 sayılı Tarımsal Üretici Birlikleri Kanununa istinaden, hayvansal üretimin kayıt altına alınması ve artırılması amacıyla çıkarılan 2010/13 sayılı Hayvancılığın Desteklenmesi Hakkında Uygulama Esasları'nın Tanımlar başlıklı 3 ncü maddesinde; “pp) Ulusal Süt Kayıt Sistemi (USKS): Üreticilerin sattığı süt ve kendileri ile ilgili bilgilerin merkezi bir veri tabanında kayıt altına alındığı ve destekleme ödemelerinin uygulandığı, izlendiği, raporlandığı, Bakanlık ile Süt Üreticileri Birliklerince ortak tutulan kayıt sistemini” ifade edeceği; USKS’de görev yapacak Bakanlık personeline sistem şifrelerinin tahsisi Bakanlıkça, birlik personeline şifre tahsisi ise Türkiye Süt Üreticileri Merkez Birliğince yapılacağı, personelin eğitimine ilişkin diğer tedbirler Bakanlık ve Türkiye Süt Üreticileri Merkez Birliği tarafından alınacağı, USKS ile ilgili olarak yapılacak çalışmalara yönelik olarak Bakanlık ile Türkiye Süt Üreticileri Merkez Birliği arasında protokol düzenleneceği belirtilmiştir. 14.06.2010 tarihli Protokol, 14.06.2010 tarih ve 164 sayılı Türkiye Süt Üreticileri Merkez Birliği yönetim kurulu kararı ile kabul edilmiş ve Protokolün amacı, kayıt sisteminin kamunun denetiminde sağlıklı bir biçimde yürütülmesi ve kayıtların düzgün bir şekilde USKS’ye girilmesinin sağlanması olarak belirtilmiştir. Bu protokol gereğince Süt Kayıt Sistemi Türkiye Süt Üreticileri Merkez Birliğine ait olup, Bakanlık tarafından kullanılmaktadır. Protokol hükümleri gereği 2010 yılından beri Bakanlık USKS yazılımına ilişkin düzenleme, değişiklik ve iyileştirme taleplerini Merkez birliğine bildirmekte Merkez birliği tarafından Bakanlığa teslim edilen Server ve ekipmanların sadece USKS için kullanılmasından ve korunmasından Bakanlığın sorumlu olduğu bir uygulama yürütülmektedir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 43 Bakanlıkça Tarım Bilgi Sistemi bünyesinde oluşturulan süt kayıt sisteminin 2015 yılında da kullanılmaya başlanmadığı, çalışmaların devam ettiği, destek ödemelerinin USKS üzerinden yapıldığı görülmüştür. Uygulanmakta olan hayvancılık politikalarının sonuçlarının değerlendirilmesinde ve gelecekte uygulanacak politikaların planlanmasında bilgilerin doğru şekilde tespiti
sonuçlarının rasyonel değerlendirilmesini sağlayacak yeni politikaların hangi alanlarda ne şekilde uygulanacağının tespiti kayıtların sağlıklı tutulmasına bağlı olduğu değerlendirilmektedir. Ayrıca, 4342 sayılı Mera Kanunun 30 uncu maddesi gereği tahsil edilen mera gelirlerinden üreticilerden satın alınan sütün satın alma bedelinin % 01’i oranında süt işleyen kuruluşlardan sağlanan beyana dayalı gelir 2015 yılında 6.591.275 TL olarak gerçekleşmiştir. uygulamada söz konusu mera gelirini yatıran mükellef dekontunu il müdürlüklerine göndermektedir. Beyan esasına dayalı gelir tahsilatında mevzuat uyarınca süt işleyen firmaların yatırması gereken tutarlar Bakanlıkça bilinemediğinden, yatırılan miktarların doğruluğu teyid edilememektedir. Yeni kayıt sisteminde Bakanlıkça gelirin teyidine imkan verecek tedbirler alınarak, hükmün gereği gibi yerine getirilmesi sağlanmalıdır. Süt işleyen tesislerin almış oldukları süt miktarlarını aylık olarak il/ilçe müdürlüğüne bildirmeleri sağlanarak bu konudaki gelir kaybının engelleneceği değerlendirilmektedir. Kamu idaresi cevabında; “Çiğ Süt desteklemelerinde 2009 yılından bu yana Türkiye Süt Üreticileri Merkez Birliğinin sahibi olduğu Ulusal Süt Kayıt Sistemi ilk yıl protokol kapsamında sonraki yıllarda Tarımsal Desteklemelere ilişkin Bakanlar Kurulu Kararları ve Tebliğler de belirlenen kurallar çerçevesinde kullanılmıştır. Tarım Bilgi Sistemi (T.B.S) veri tabanının alt bileşeni olarak kurulması planlanan Süt Kayıt Sistemi veri tabanının oluşturulması çalışmaları 22.08.2013 tarih ve 4811 sayılı yazıyla başlatılmış olup, henüz tamamlanamamıştır. İl Müdürlükleri müstahsiller, süt işleme tesisleri, kooperatifler ve birlikler gibi temel verilerin söz konusu Sisteme girişlerinin yapılması için 26.11.2015 tarih ve 2026 sayılı yazımızla talimatlandırılmıştır. Söz konusu girişlerinin tamamlanmasından sonra il sistem sorumluları ve veri giriş yapma yetkisine sahip süt birliklerindeki elemanlara 21-25 Mart 2016 tarihleri arasında Süt Kayıt Sisteminin tanıtılması ile ilgili eğitim verilmiştir. 2016 yılından itibaren Çiğ Süt Destekleme

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 44 uygulamalarının TBS kapsamındaki Bakanlık Süt Kayıt Sistemi üzerinden yapılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir. Yazılım çalışmaları test aşamasında olan Bakanlık Süt Kayıt Sistemi üzerinden mera fonu kesintilerinin takip edilmesi ile ilgili çalışma tamamlanmıştır”.Denilmiştir. Sonuç olarak; Kurumca da kabul edildiği üzere, Çiğ Süt desteklemelerinde 2009 yılından bu yana Türkiye Süt Üreticileri Merkez Birliğinin sahibi olduğu Ulusal Süt Kayıt Sistemi ilk yıl protokol kapsamında, sonraki yıllarda Tarımsal Desteklemelere ilişkin Bakanlar Kurulu Kararları ve Tebliğler de belirlenen kurallar çerçevesinde kullanıldığı anlaşılmaktadır. Tarım Bilgi Sistemi (T.B.S) veri tabanının alt bileşeni olarak kurulması planlanan Süt Kayıt Sistemi veri tabanının oluşturulması çalışmaları başlatıldığı henüz tamamlanamadığı belirtilmiştir. Tarım politikalarının planlanması için bilgilerin doğru, sonuçlarının rasyonel değerlendirilmesi, birbirlerini görebilen sistemlerle mümkün olacağından Bakanlıkça bütünsel anlamda bu kayıt sistemini de kendi sistemleri içine dahil etmesinin uygun olacağı değerlendirilmektedir. BULGU 9: Fark Ödemesi Desteğine Esas Ürünlerde, Çiftçilerden Uydu Tabanlı Parsel Tanımlama Modelinde Belirlenen Verime Göre Müstahsil Makbuzu veya Fatura Talep Edilmesi 2014 Yılı Ürünü Yağlı Tohumlu Bitkiler, Hububat ve Baklagil Fark Ödemesi Desteğine ilişkin Bakanlar Kurulu Kararı Uygulama Tebliği (Tebliğ No: 2014/25) nin 5 inci maddesinin 6/ç fıkrasında; yağlık ayçiçeği, kütlü pamuk (yurt içerisinde üretilip sertifikalandırılan tohumları kullananlar), soya fasulyesi, kanola, dane mısır, aspir, zeytinyağı, buğday, arpa, çavdar, yulaf, tritikale, çeltik, kuru fasulye, nohut ve mercimek ürünlerine Bakanlık Tarım Reformu Genel Müdürlüğü tarafından tarımsal veriler ve uydu görüntüleri kullanılarak oluşturulan Uydu Tabanlı Parsel Tanımlama Modeli’nde belirlenen verimlere göre destekleme ödemesi yapılacağı belirtilmiştir Anılan tebliğin “Fark ödemesi desteği için üreticilerden istenecek belgeler ve yapılacak işlemler” başlıklı 6 (1)/ b maddesinde ise; üretim sezonuna ilişkin hasat tarihi ile son başvuru tarihi arasındaki süreyi içeren alım satım belgesi (müstahsil makbuzu veya fatura) ve desteklemeye tabi ürüne yönelik borsa altyapısı mevcut il ve ilçelerde zorunlu,

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 45 diğer il ve ilçelerde ise il/ilçe komisyonlarının gerekli gördüğü durumlarda borsa tescil beyannamesi, fark ödemesi desteği için istenecek belgeler olarak belirlenmiştir. 213 Sayılı Vergi Usul Kanununun 229 ncu maddesinde faturanın tarifi, “fatura; satılan emtia veya yapılan iş karşılığında müşterinin borçlandığı meblağı göstermek üzere emtiayı satan veya işi yapan tüccar tarafından müşteriye verilen ticari vesikadır” şeklinde yapılmıştır. Aynı Kanunun 235 inci maddesinde ise; “müstahsil makbuzu; birinci ve ikinci sınıf tüccarlar ile kazancı basit usulde tespit edilenler ve defter tutmak mecburiyetinde olan çiftçiler gerçek usulde vergiye tabi olmayan çiftçilerden satın aldıkları malların bedelini ödedikleri sırada iki nüsha makbuz tanzim etmeye ve bunlardan birini imzalayarak satıcı çiftçiye vermeye ve diğerini ona imzalatarak almaya mecburdurlar. Mal tüccar veya çiftçi adına bir adamı veya mutavassıt tarafından alındığı takdirde makbuz bunlar tarafından tanzim ve imza olunur” şeklinde düzenlenmiştir. Madde hükümlerinden açıkça anlaşılacağı üzere bu belgeler gerçek mal alım satımı olması halinde düzenlenmesi gereken belgelerdir. Ürün Fark ödemesi desteği ödeme belgelerinin incelenmesinde, fark ödemesine esas ürün miktarlarının (ortalama verim esasına göre bulunan miktarın) tamamı için fatura veya müstahsil makbuzunun ürün fark desteği ödeme dosyalarında yer aldığı görülmektedir. Uygulamada tüm çiftçilerin ortalama verim tutarında üretim yapması ve bu miktar ürünlerin alım satıma konu olması söz konusu olamayacaktır. Bazı üreticiler ortalamanın altında hasılat yapabilecekleri gibi bazı üreticilerde ortalamanın üzerinde hasılat elde edebileceklerdir. Aynı konu, 2014 yılı Denetim Raporunda bulgu konusu yapılmış olmakla birlikte, uygulamanın devam etmesi nedeniyle 2015 yılı Denetim Raporunda da bulgu konusu edilmiştir. Bu nedenle gerçek alım ve satım halinde düzenlenmesi gereken fatura ve müstahsil makbuzlarının bir kısmının, ürün fark desteği alabilmek için gerçek alım satım olmadan düzenlenmesine, dolayısıyla 213 Sayılı Vergi Usul Kanununda belirlenen belge düzeninin bozulmasına sebep olabileceği değerlendirilmektedir. Kamu idaresi cevabında; “Konuya ilişkin gerekli çalışmalar; Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü ile Tarım Reformu Genel Müdürlüğü tarafından yapılacaktır.”Denilmiştir. Sonuç olarak; İdare cevabında konuya ilişkin gerekli çalışmaların; Bitkisel Üretim

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 46 Genel Müdürlüğü ile Tarım Reformu Genel Müdürlüğü tarafından yapılacağı bildirilmektedir. Söz konusu bulguya Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2014 yılı Sayıştay Denetim Raporunda yer verilmiş olmasına rağmen, 2015 yılında da uygulama sürdürülmektedir. Her parsel için belirlenen ortalama verim değerinin altında veya üstünde gerçek üretim söz konusu olabilir. Bu nedenle destek ödemelerinde müstahsil makbuzu ve fatura istenmesi gerçek alım ve satım halinde düzenlenmesi gereken fatura ve müstahsil makbuzlarının bir kısmının, ürün fark desteği alabilmek için gerçek alım satım olmadan düzenlenmesine, dolayısıyla 213 sayılı Vergi Usul Kanununda belirlenen belge düzeninin bozulmasına sebep olabileceği değerlendirilmiştir. BULGU 10: Meydana Gelen Don ve Kuraklık Nedeniyle Çiftçilere Yapılan Destek Ödemelerinden, Haksız Ödendiği Anlaşılıp Geri Alınanların Bankada Açılan Hesaplarda Tutulması İle Bakiye Yetersizliğinden Dolayı Banka Hesapları Arasında Yapılan Aktarmalarda Bakan Oluruna Uyulmaması a) 2010 yılında meydana gelen don afeti nedeniyle zarar gören çiftçilere telafi edici destek yapılması hakkındaki 2010/418 sayılı BKK’nın 4 ncü maddesi uyarınca yapılan ödemelerden, yapılan kontroller sonunda haksız yere ödeme alanların rızaen yatırdıkları paraların, Ziraat Bankası Genel Müdürlüğü nezdinde 6640 nolu destekleme ödemesi hesabında tutulduğu görülmüştür. 2010/418 sayılı BKK kapsamında yapılan telafi edici desteklemelerle ilgili olarak, 04.04.2012 tarihinde bakiye aktarımı açıklamasıyla 37.188.10 TL lık tutarla 6640 nolu hesap açılmış olup, o tarihten itibaren hesap hareketleri incelendiğinde, hesabın sadece destekleme iadesi olarak alacak çalıştığı ve 14.10.2014 tarihinde bakiyesinin 598.949,08 TL’ye ulaştığı anlaşılmıştır. b) Önceki yıllarda kuraklık nedeniyle zarar gören üreticilere nakdi hibe desteği verilmesine ilişkin 2007/12339 ve 2008/13881 sayılı BKK ile yapılmış olan ödemelerden, haksız ödemelerden dolayı iade edilerek 6639 nolu hesaba yatırılan tutarın 2015 yılında 37.843 TL olduğu, yılı içinde sadece iade niteliğinde alacak çalışarak bakiyesinin 115.105 TL’ye ulaştığı görülmüştür. 14.10.2014 tarihinden sonra hiçbir işlem görmeyen 6640 nolu hesapta 598.949,08 TL bakiye ile 6639 nolu hesapta biriken 115.105 TL bakiye bulundurulmasının, 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu ile ilgili muhasebe yönetmeliklerine göre bütçeye gelir kaydının yapılması gerektiği değerlendirilmektedir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 47 c) Diğer yandan, Tarımsal Desteklemeler ile ilgili olarak, T.C. Ziraat Bankası A.Ş. Genel Müdürlüğü nezdinde açılan hesaplardaki bakiyelerin, uzun süre beklememesi ve öncelikli ödemelerin gerçekleştirilebilmesi için bilahare yerine koymak kaydıyla, hesaplar arası nakit aktarımının yapılarak kullanılması hususunda 25.08.2011 tarih ve 8.12.0.'TRG.0.18.00 -99 sayılı Bakan Oluru bulunmaktadır. Söz konusu Olur'a istinaden BÜGEM’in 27.08.2015 tarih ve 72077724-501 sayılı yazısı ile fark ödemesi desteklerine ait 6634 no’lu hesaptan Diğer Tarımsal Amaçlı Desteklemelerin ödenmesinde kullanılan 6637 no’lu hesaba 8.000.000 TL aktarıldığı; yine BÜGEM’in 29.07.2015 tarih 72077724-507 sayılı yazısı ile alan bazlı destekleme ödemelerine ait 6633 no’lu hesaptan telafi edici ödemeler kapsamındaki desteklere ait 6636 nolu hesaba 150.000 TL aktarıldığı görülmüştür. Ancak Bakan oluruna istinaden gerçekleştirilen bu aktarmaların, yeterli bakiye söz konusu olduğunda, ilgili olduğu hesaplara iade edilmesi şartının yılı içinde yerine getirilmediği, söz konusu miktarların BÜGEM’ce takibinin yapılarak ilgili olduğu hesaplara iadesinin gerçekleştirilmesi gerektiği değerlendirilmektedir. Kamu idaresi cevabında; “a) Ziraat Bankası Genel Müdürlüğü nezdinde 6640 nolu Don Afeti destekleme ödemesi hesabında, iadelerden kaynaklı bakiyeler oluşmaktadır. Bakanlık Makamından alınan 14.04.2016 tarihli Olur’a istinaden bu hesap kapatılarak bakiyesinin genel bütçeye gelir kaydının yapılması sağlanacaktır. b) Ziraat Bankası Genel Müdürlüğü nezdinde 6639 nolu Kuraklık destekleme ödemesi hesabında, iadelerden kaynaklı bakiyeler oluşmaktadır. Bakanlık Makamından alınan 14.04.2016 tarihli Olur’a istinaden bu hesap kapatılarak bakiyesinin genel bütçeye gelir kaydının yapılması sağlanacaktır.” denilmiştir. Sonuç olarak; Kurumca da kabul edildiği üzere, meydana gelen don ve kuraklık nedeniyle çiftçilere yapılan destek ödemelerinden, haksız ödendiği anlaşılıp geri alınarak bankadaki hesaplarda biriken tutarların, 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu ile ilgili muhasebe yönetmeliği hükümlerine göre bütçeye gelir kaydı yapılmasının uygun olacağı değerlendirilmiştir. Ayrıca ilgili olduğu hesaplara iade edilmesi şartıyla Bakan oluruna istinaden hesaplar arasında yapılan aktarmaların, yeterli bakiye söz konusu olduğunda, yılı içinde ilgili hesaba iadesinin gerektiği değerlendirilmektedir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 48 BULGU 11: Muhasebe Kayıtlarında Yer Alan Kişi Borcu ile Bu Borca Dahil Olan Sayıştay İlamları Tutarlarının Tahsil Edilmemesi Hazine lehine doğan ilamlı veya ilamsız bütün alacaklar saymanlıklarca, sorumluları veya borçluları adına borç kaydedilecek ve özel kanunlarındaki hükümlere göre veya takas suretiyle ya da icra yoluyla takip ve tahsil edilecektir. Borç kayıtları yapılan bu tutarlardan tahsil edilenler ile af veya tahsil olanağı kalmaması nedeniyle silinecek olanların ise, hesaplardan usulüne göre çıkarılması gerekmektedir. 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanunun 1 inci maddesinin ilk fıkra hükmü ile akitten, haksız fiil ve haksız iktisaptan doğan alacakların takip ve tahsili, Kanunun kapsamı (özel kanunlarındaki hükümler saklı kalmak kaydıyla) dışında bırakılmıştır. Bu nedenle, 6183 sayılı Kanun uygulamasına girmeyen kişilerden alacaklara ilişkin alacakların genel hükümlere göre takip ve tahsili için hazırlanan dosyaların mahallin muhakemat müdürlüğü veya hazine avukatlığına gönderilmektedir. Bakanlığın merkez muhasebe kayıtlarında 2001 yılında gelen kişi borcu olduğu, 3.075.841,55 TL lık kişi borcunun tahsil edilmediği, 63 dosyanın 2.254.892,44 TL lık alacak için hükmen tahsil edilmek üzere Hukuk birimine gönderildiği anlaşılmıştır. Memur veya diğer ücretlilerin saymanlık kayıtlarında yer alan borçlarına karşılık ücretlerinden rızaen veya özel kanunları gereğince re’sen yapılacak kesintiler de, yerine göre İcra ve İflas Kanununda veya özel kanunlarında belirlenen oranlar dikkate alınmak suretiyle kesinti yapılması suretiyle tahsil edilmesi gerektiği değerlendirilmektedir. 2009 ve 2012 yılları ile ilgili Sayıştay ilamlarına ilişkin sorumlular adına tazmin hükmedilen kararların 2014 yılında kesinleştiği halde tahsil edilmediği görülmüştür. 6085 sayılı Sayıştay Kanunun İlamların infazına ilişkin 64 üncü maddesinde; Sayıştay ilâmları kesinleştikten sonra 45 inci madde gereğince yerine getirileceği; ilamların yerine getirilmesini izlemekten, ilamların gönderildiği dairelerin en büyük amiri sorumlu olduğu; ilamlarda gösterilen tazminlerin hükmedildikleri tarihten itibaren faize tabi olarak, İcra ve İflas Kanunu hükümlerine göre tahsil edileceği hükme bağlanmıştır. Sayıştay dışında diğer mahkemelerce verilip kuruma tebliğ olunan ilamlarla da kişilerden alacaklar meydana gelmektedir. Tebliği yapılan bu alacakların kişilerden alacaklar hesabına alınarak takibi gerekmektedir. Sorumluları adına tazmin hükmedilen tutarlar bu hesaba borç, tahsilinde bütçeye gelir kaydedilmek üzere 600-Gelirler Hesabına alacak

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 49 kaydedilmesi gerekmektedir. 2009 yılından beri süregelen tutarların tahsiline ilişkin bu şekilde işlem yapılması gerektiği değerlendirilmektedir. Kamu idaresi cevabında; “Muhasebe kayıtlarında yer alan kişi borcu dosyaları ile bu borca dahil olan Sayıştay ilamları tutarları hakkında gerekli işlemler Merkez Saymanlık Müdürlüğünce yapılmakta ve söz konusu tutarların tahsiline devam edilmektedir.”denilmektedir. Sonuç olarak; İdare tarafından verilen cevapta da belirtildiği üzere, bulguda yer verilen hususlar doğrultusunda kişi borcu dosyaları ile bu borca dahil olan Sayıştay ilamları tutarları hakkında gerekli işlemlerin Merkez Saymanlık Müdürlüğünce yapılması ve söz konusu tutarların tahsilinin sağlanmasının uygun olacağı değerlendirilmektedir. BULGU 12: Toplulaştırma Kapsamında Çiftçilere Yapılan Zarar Ziyan Ödemeleri İle 3083 Sayılı Kanun Kapsamında Çitçilere Kiraya Verilen Arazilerin Kira Gelirlerine İlişkin Verilere ÇKS De Yer Verilmemesi

1. Bakanlıkça çiftçilere yapılan zarar ziyan ödemelerine ÇKS de yer verilmemesi Bakanlar Kurulu tarafından uygulama alanı ilan edilen ve toplulaştırma çalışmaları yapılan yerlerde, 3083 sayılı Kanunun 6 ncı maddesinin 7 nci fıkrası ve 659 sayılı KHK'nın anlaşmazlıkların sulh yoluyla halline ilişkin hükümleri gereğince Tarım Reformu Genel Müdürlüğü tarafından ilgililere zarar-ziyan ödemeleri yapılmaktadır. Mevcut uygulamada, bu ödemeler yapılmadan önce il müdürlüklerince düzenlenen zarar ziyan evrakları Genel Müdürlüğe gönderilmekte, Genel Müdürlük tarafından da 659 sayılı KHK'nın ilgili hükümlerine göre hukuk müşavirliğinden görüş alındıktan sonra ödenmektedir. Bakanlar Kurulu Kararıyla “Tarım Reformu Uygulama Alanı” ilan edilen alanlar, Devletin hüküm ve tasarrufu veya özel mülkiyetinde olup kamu hizmetlerinde kullanılmak üzere tahsis edilmemiş araziler uygulama kararının Resmi Gazete'de yayımı ile uygulayıcı kuruluş olan Tarım Reformu Genel Müdürlüğünün tasarrufuna geçmektedir. TRGM Türkiye çapında 1986 yılından bu yana arazi toplulaştırma projesi yürütmektedir. 2015 yılı içinde yürütülen 149 projeye ilişkin olarak toplulaştırma süreci içinde uygulamanın yürütüldüğü yerlerin ÇKS de ve TÜKAS’da (Türkiye Tarım Parselleri

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 50 Coğrafi Veri Tabanı) bilgi olarak yer verilmemesi kontrol eksikliği olarak değerlendirilmektedir. ÇKS den yapılacak destekleme ödemelerinin TARSİM’den yapılacak sigorta ödemeleri ile kontrollerinin yapılması önemli olmakla birlikte, ancak Bakanlıkça yapılan zarar ziyan ödemelerine sistemde yer verilmediği için zarar ziyan ödemelerinin TARSİM’den yapılan sigorta ödemeleri ile kontrolüne imkan olmadığı, bu nedenle destekleme ödemelerinin çapraz kontrollere imkan vermediği görülmüştür. 2) 3083 sayılı Kanun kapsamında kiraya verilen arazilerin kira gelirlerinin takibi, tahsili ve izlenmesi 3083 Sayılı Sulama Alanlarında Arazi Düzenlenmesine Dair Tarım Reformu Kanunu Uygulama Yönetmeliği’nin “Kiralama” başlığı altında yer alan 60 ıncı maddesi “Genel Müdürlüğün tasarrufuna geçen arazi, dağıtım, toplulaştırma, tahsis, değiştirme, iskan gibi işlemler tamamlanıncaya kadar, dağıtımda hak sahiplerinde aranacak şartlara sahip çiftçilere, çiftçilik yapmak şartıyla kiralanabilir.” Denilmektedir. “3083 sayılı Sulama Alanlarında Arazi Düzenlenmesine Dair Tarım Reformu Kanunu Uygulama Yönetmeliğinin” 60, 62, 63 ncü maddelerinde; Genel Müdürlüğün tasarrufuna geçen arazi, dağıtım, toplulaştırma, tahsis, değiştirme, iskan gibi işlemler tamamlanıncaya kadar, dağıtımda hak sahiplerinde aranacak şartlara sahip çiftçilere, çiftçilik yapmak şartıyla, kiracılara varsa kendi toprağı da dikkate alınarak, bölge için tespit edilen dağıtım normu kadar toprak kiralanabileceği, kiralama süresinin bir yıl olduğu, kiracının, izinsiz olarak arazi üzerinde sabit tesis kuramayacağı, kiraladığı araziyi hiç bir şekilde tamamen veya kısmen başkasına kiralayamayacağı veya ortağa veremeyeceği belirtilmiştir. Kiralama yıllık olarak yapılmakta ve il müdürlüklerince tespit edilen kiralama dönemi süresinde çiftçiler kira bedellerini hesaba yatırmaktadırlar.
Çiftçilere, çiftçilik yapmak şartıyla, varsa kendi toprağı da dikkate alınarak, bölge için tesbit edilen dağıtım normu kadar toprak kiralanabileceği bu yolla ÇKS sistemine kaydı yapılan çiftçilerin desteklemelerden de yararlanacağı göz önüne alındığında, kira tahsilatının yapılıp yapılmadığının takibinin de sağlanabileceği/teyid edilebileceği yanında, ÇKS de sistemsel olarak da takibinin yapılmasının uygun olacağı düşünülmektedir. Ayrıca, TRGM nin ayrı ayrı daire başkanlıklarında yürütülen bu görevlere ilişkin bilgilerin paylaşılmasında da koordinasyona ihtiyaç olduğu düşünülmektedir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 51 Tablo-17: 01.01.2015-31.12.2015 Dönemi Kiralama İcmali İl Müdürlüğü Kiracı Sayısı Köy Sayısı Kiralanan Hazine Arazisi (Dekar) Kira Tutari (TL) Şanlıurfa 9 498 476 537.593 10.185.805,00 Ankara 51 2 5.489 90.935,00 Aydin 5 1 110 2.316,00 Edirne 753 7 20.617 824.709,00 Diyarbakır 598 69 36.431 616.971,00 Konya 2 1 169 4.056,00 Mardin 447 28 79.996 475.932,00 Toplam 11 354 584 680.405 12.200.724,00 Kamu idaresi cevabında; “ÇKS ile kira bedellerinin yatırılması arasında sistemsel olarak kontrol ve teyidinin ilişkilendirilmesi gerekli görülmektedir. Bulgu çerçevesinde çalışma başlatılması hususu değerlendirilecektir. “ denilmektedir. Sonuç olarak; ÇKS ile Çiftçilerle kiralanan tarım arazilerinin kira bedellerinin yatırılması arasında sistemsel olarak kontrol ve teyidinin ilişkilendirilmesi nin gerekli olduğu idarece kabul edilmektedir. TRGM Türkiye çapında 1986 yılından bu yana arazi toplulaştırma projesi yürütmektedir. 2015 yılı içinde yürütülen 149 projeye ilişkin olarak toplulaştırma süreci içinde uygulamanın yürütüldüğü yerlerin ÇKS de ve TÜKAS’da (Türkiye Tarım Parselleri Coğrafi Veri Tabanı) bilgi olarak yer verilmemesi kontrol eksikliği olarak değerlendirilmektedir. ÇKS den yapılacak destekleme ödemelerinin TARSİM’den yapılacak sigorta ödemeleri ile kontrollerinin yapılması önemli olmakla birlikte, Bakanlıkça yapılan zarar ziyan ödemelerine sistemde yer verilmediği için bakanlık bütçesinden yapılan ödemelerin çapraz kontrollerinin yapılamadığı değerlendirilmektedir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 52 BULGU 13: At Yarışları Özel Hesabının Bakanlık Bütçesine Dâhil Edilmemesi Ve Mevcut Mali Sistem Dışında Tutulması 5018 sayılı Kamu Malî Yönetimi ve Kontrol Kanunu hükümleri uyarınca, kamu kaynağı niteliğindeki özel hesaplar da dahil olmak üzere tüm kaynakların Bakanlık bütçesi içinde yer alması, gelir ve harcamaların bütçe içinde bir bütün olarak takip edilmesi, analitik bütçe sınıflandırma sistemine uygun olarak muhasebeleştirilmesi gerekmektedir. 6132 Sayılı At Yarışları Hakkında Kanunun Ek 1 nci maddesinde “Cari yılda, yarış gelirlerinin bir evvelki takvim yılındaki yarış geliri toplamından fazla olması halinde, aradaki farkın yüzde kırklık kısmı Kamu Haznedarlığı Sistemine dâhil bir kamu bankasında Tarım ve Köyişleri Bakanlığı emrine açılacak özel hesaba aktarılır. Bu hesapta biriken para, at ıslahı ve tesisleri ile hayvancılığın geliştirilmesi amacıyla Tarım ve Köyişleri Bakanlığınca sarf edilir veya yarış müessesesine sarf ettirilir.” denilmektedir. Söz konusu Özel Hesap, Bakanlık bütçesinden tamamen ayrı, Yüksek Komiserler Kurulu’nun sorumluluğunda gelirleri toplanan ve harcamaları yapılan bir sistemle yürütülmektedir. 2014 yılı Denetim Raporunda bulgu konusu yapılan bu uygulama 2015 yılında da devam ettiğinden yeniden rapor konusu edilmiştir. Özel hesapta toplanan bu para, 5018 sayılı Kanunun 3 üncü maddesi (g) bendi uyarınca bir kamu kaynağı niteliğinde olup; aynı Kanunun Özel Gelirler başlıklı 39 uncu maddesinde; özel gelirler karşılığında idarelere tahsis edilen özel ödenek miktarlarının ilgili idarelerin bütçelerinde gösterileceği; malî yıl içinde kullanılabilecek özel ödenek miktarının tahsil edilen özel gelir tutarını geçemeyeceği, tahsil edilen özel gelirlerin ödenek tutarını aşması halinde ödenek eklenemeyeceği hükme bağlanmıştır. Yine aynı Kanunun Bütçe İlkeleri başlıklı 13 üncü maddesinden, kamu idarelerinin tüm gelir ve giderlerinin bütçelerinde gösterilmesi gerektiği anlaşılmakta, kamu hizmetlerinin bütçelere konulacak ödeneklerle mevzuatla belirlenmiş yöntem, ilke ve amaçlara uygun olarak gerçekleştirilmesi gerekmektedir.
5018 sayılı Kanun, kamu kaynaklarının etkili, ekonomik ve verimli bir şekilde elde edilmesi ve kullanılmasını, hesap verebilirliği ve malî saydamlığı sağlamak üzere, kamu malî yönetiminin yapısını ve işleyişini, kamu bütçelerinin hazırlanmasını, uygulanmasını, tüm malî

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 53 işlemlerin muhasebeleştirilmesini, raporlanmasını ve malî kontrolü düzenlemektedir. 31.12.2015 tarihi itibariyle özel hesaba ait banka hesaplarında 105.474.095,76 TL mevcut olduğu; 2015 yılı içerisinde özel hesaptan toplam 3.596.494,32 TL harcama yapıldığı görülmüştür. Sonuç olarak, kamu kaynağı olan özel hesaptaki paranın etkili, ekonomik ve verimli bir şekilde elde edilmesi ve kullanılması, hesap verebilirliğin ve malî saydamlığın sağlaması için, tüm malî işlemlerin muhasebeleştirilmesinin, raporlanmasının ve malî kontrolü sağlamak için özel hesapla ilgili yapılacak tüm işlemlerin 5018 sayılı Kanun hükümlerine uygun olarak yapılması gerektiğinden, özel hesabın Bakanlık bütçesi içinde özel gelir olarak yer almasının uygun olacağı değerlendirilmektedir. Kamu idaresi cevabında; "Raporda; 6132 sayılı Kanun’un Ek-1’inci maddesi ile Bakanlık özel hesabına aktarılan gelirin, 5018 sayılı Kanunla tanımlanan “Özel gelir” niteliğinde olduğu ifade edilerek söz konusu gelirin Bakanlık bütçesine alınmasının uygun olacağı değerlendirilmektedir. Ancak, 5018 sayılı Kanunun “Tanımlar” başlıklı 3 üncü maddesinin (j) bendinde özel gelir “Genel bütçe kapsamındaki idarelerin kamu görevi ve hizmeti dışında ilgili kanunlarında belirtilen faaliyetlerinden ve fiyatlandırılabilir nitelikteki mal ve hizmet teslimlerinden sağlanan ve genel bütçede gösterilen gelirler” olarak tanımlanmıştır. At yarışları düzenleme yetkisi, 6132 sayılı kanunla Bakanlığımıza verilen bir kamu görevi olup, aynı kanunun Ek-1 inci maddesi ile Bakanlığımız özel hesabına aktarılan gelir, “Carî yılda yarış gelirinin bir evvelki takvim yılındaki yarış geliri toplamından az olması halinde yarış ikramiyelerinin açığı bu hesaptan kapatılır.” denilmektedir. Söz konusu madde ile yapılan düzenlemenin asıl amacı yarış ikramiyeleri açığının önüne geçmektir. Ayrıca özel hesap 6132 sayılı Kanunla kurulmuş olup, özel hesabın hangi amaçla harcanacağı da yine aynı Kanunla düzenlenmiştir."denilmiştir. Sonuç olarak; Özel Hesap 5018 sayılı Kanun uyarınca bir kamu kaynağı olup, aynı zamanda Bakanlığın özel geliri niteliğindedir. Söz konusu Kanunun tanımlar kısmında özel gelir; “… idarelerin kamu görevi ve hizmeti dışında ilgili kanunlarında belirtilen faaliyetlerinden sağlanan ve genel bütçede gösterilen gelirler” şeklinde tanımlanmış olup, özel hesaba aktarılan kaynak da Bakanlığın 6132 sayılı Kanunda belirtilen faaliyetlerden kaynaklanan bir gelir olması nedeniyle, bu gelirin özel gelir olduğu aşikardır. Aynı Kanun’un 13 üncü maddesine göre Bakanlığın tüm gelir ve giderlerinin bütçesinde gösterilmesi, 39 uncu

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 54 maddesinde ise özel gelirler karşılığında tahsis edilen özel ödenek miktarlarının Bakanlığın bütçesine kaydedilmesi gerekmektedir. 5018 sayılı Kanun uyarınca özel hesaptaki kaynağın etkili, ekonomik ve verimli bir şekilde elde edilmesi ve kullanılması, hesap verebilirliğin ve malî saydamlığın sağlanması ve tüm malî işlemlerin muhasebeleştirilmesi, raporlanması ve malî kontrolün sağlaması için özel gelirin Bakanlık bütçesi içinde yer almasının uygun olacağı değerlendirilmektedir. BULGU 14: Özel Hesap Gelir Tahakkukunun Mevzuatına Uygun Olarak Gerçekleştirilmemesi Özel hesaba aktarılacak tutarın ne şekilde hesaplanacağına ilişkin kurallar 6132 sayılı At Yarışları Hakkında Kanun ile belirlenmesine rağmen tahakkuk hesaplamalarının 2007’ den bu yana 5602 sayılı Şans Oyunları Hasılatından Alınan Vergi, Fon ve Payların Düzenlenmesi Hakkında Kanuna göre yapıldığı görülmüştür. Özel hesaba aktarılacak paranın ne şekilde olacağına ilişkin düzenleme 6132 sayılı Kanun’un Ek 1 inci maddesinde yer almıştır. Buna göre; “Cari yılda, yarış gelirlerinin bir evvelki takvim yılındaki yarış geliri toplamından fazla olması halinde, aradaki farkın yüzde kırklık kısmı Kamu Haznedarlığı Sistemine dâhil bir kamu bankasında Tarım ve Köyişleri Bakanlığı emrine açılacak özel hesaba aktarılır. Bu hesapta biriken para, at ıslahı ve tesisleri ile hayvancılığın geliştirilmesi amacıyla Tarım ve Köyişleri Bakanlığınca sarf edilir veya yarış müessesesine sarf ettirilir.” denilmektedir. Söz konusu yasa hükmüne göre özel hesabın tahakkuk işlemlerinde “yarış geliri” temel alınmaktadır. Yarış gelirinin ne şekilde hesaplanacağı ise 6132 sayılı Kanunun 3 üncü maddesinde sayılmış olup, buna göre; 1- Bu Kanun hükümlerine tabi at yarışlarının kapı hasılatının tamamı, 2- Açık ve vadeli koşuların taksit, kaydiye ve pişmancalıkları "forfeleri" hariç, diğer koşuların kaydiyeleri, 3- Müşterek bahis biletleri satış yekûnunun azami % 25'i, 4- İnzibati ceza olarak alınan paraların yekûnu, Yarış gelirini oluşturmaktadır. Ancak, özel hesaba aktarılacak tutarın tahakkuk hesaplamalarının 2007’ den bu yana 5602 sayılı Kanuna göre yapıldığı tespit edilmiştir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 55 01.04.2007 tarihinde yürürlüğe giren 5602 sayılı “Şans Oyunları Hasılatından Alınan Vergi, Fon ve Payların Düzenlenmesi Hakkında Kanun” ile TJK' nın ve diğer şans oyunları sektöründeki kurumların düzenledikleri şans oyunları hasılatından alınacak vergi, fon ve kamu payları düzenlenmiştir. 5602 Sayılı Kanun ile "Yarış Gelirleri” tanımı farklılaşmış olup, Kanunun Tanımlar başlıklı 3 üncü maddesinde; “c) Hasılat: Şans oyunlarının oynatılması karşılığı iştirakçilerden tahsil edilen tutardan Katma Değer Vergisi düşüldükten sonra kalan tutarı, e) Kamu payı: İlgili kurum ve kuruluşların net hasılatı ile at ıslahı faaliyetlerine ilişkin gelirleri hariç olmak üzere, her ne ad altında olursa olsun elde ettikleri diğer gelirler toplamından; her türlü yatırım ve işletme giderleri düşüldükten sonra kalan tutarı, g) Net hasılat: Hasılattan şans oyunları vergisi ve eğlence vergisi ile oyun planlarına göre hesaplanan ve süresi içinde iştirakçilere ödenen ikramiyeler düşüldükten sonra kalan tutarı,” Olarak tanımlanmıştır. 5602 sayılı Kanunun yukarıdaki tanımlamaları sonrasında Fona Esas Yarış Gelirleri: Net Hizmet Satışlarından, Kazançlı Bilet Bedelleri + Satış Vergileri ve Fonlar + Şans Oyunları Vergisi + Belediye Eğlence Vergisi + Kamu Payı düşüldükten sonra kalan kısım olarak tanımlanmıştır. 6132 sayılı Kanunda ise Fona Esas Yarış Gelirleri: Net Hizmet Satışlarının % 25 olarak tanımlanmıştır. 5602 sayılı Kanun ile 6132 sayılı Kanun arasında " Fona Esas Yarış Gelirleri” tanımlamaları farklılaşmış olup, özel hesap tahakkuk hesaplamaları 2007 yılından beri 5602 sayılı Kanuna göre yapılmıştır. Bu şekilde yapılan hesaplama ile 2015 yılı itibarıyla Özel Hesaba 4.816.477,00.-TL eksik para yatırılmıştır. Özel hesap tahakkuku ile ilgili kanun düzenlemesi yukarıda belirtildiği şekilde 6132 Sayılı At Yarışları Hakkında Kanun ile belirlenmiştir. Bu nedenle özel hesap tahakkuk hesaplamalarının 5602 sayılı Kanuna göre yapılmasının uygun olmadığı 6132 sayılı Kanun hükümlerine uygun olarak yapılması gerektiği düşünülmektedir. Kamu idaresi cevabında; “Özel hesap gelir tahakkukunun hesaplamaları, 2007 yılından itibaren 5602 sayılı Şans Oyunları Hasılatından Alınan Vergi, Fon ve Payların Düzenlenmesi Hakkında Kanuna göre yapılmıştır. Raporda, söz konusu bu hesaplama nedeniyle 2015 yılı itibariyle 4.816.477,-TL eksik

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 56 yatırıldığı bildirilmiştir. 2015 yılı için, tahakkuk hesaplaması 5602 sayılı Kanuna göre yapıldığında özel hesaba 40.204.983,-TL yatırılacağı, fakat 6132 sayılı Kanuna göre hesaplama yapılır ise 20.980.350,-TL yatırılması gerektiği, böylece aradaki farkın ise 19.224.633,-TL olacağı görülmektedir. Bu durumda, Raporda tespit edilen tutar düşüldüğünde 14.408.156,-TL’lik fazlalık özel hesap lehine oluşmaktadır. Bu nedenle tahakkuk hesaplamalarının mevcut uygulama olan, 5602 sayılı Şans Oyunları Hasılatından Alınan Vergi, Fon ve Payların Düzenlenmesi Hakkında Kanuna göre yapılmasının daha uygun olacağı düşünülmektedir.” Denilmiştir. Sonuç olarak; Özel hesap gelir tahakkukunun hesaplamaları, 2007 yılından itibaren 5602 sayılı Şans Oyunları Hasılatından Alınan Vergi, Fon ve Payların Düzenlenmesi Hakkında Kanuna göre yapılmaktadır. Ancak, 6132 sayılı Kanunun amir hükmü gereği 6132 sayılı Kanuna göre hesaplama yapılmalıdır. Özel hesaba 2016 yılı içinde daha fazla bir meblağ yatırılacak diye 6132 sayılı Kanuna aykırı işlem yapılması doğru değildir. Bu durum bir sonraki sene tersine dönebilir. İleride oluşabilecek hukuki ihtilaflara yol açılmaması için hesaplamanın 6132 sayılı Kanunda belirtildiği şekilde yapılması gerektiği değerlendirilmektedir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım Ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 57 8. EKLER Ek 1: Kamu İdaresi Mali Tabloları

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım Ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 58

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım Ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 59

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım Ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 60

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım Ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 61

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım Ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 62

GIDA, TARIM VE HAYVANCILIK BAKANLIĞI DÖNER SERMAYE İŞLETMELERİ 2015 YILI DÜZENLİLİK DENETİM RAPORU

İÇİNDEKİLER

1. KAMU İDARESİNİN MALİ YAPISI VE MALİ TABLOLARI HAKKINDA BİLGİ ....................... 67
2. DENETLENEN KAMU İDARESİ YÖNETİMİNİN SORUMLULUĞU ............................................. 69
3. SAYIŞTAYIN SORUMLULUĞU............................................................................................................. 69
4. DENETİMİN DAYANAĞI, AMACI, YÖNTEMİ VE KAPSAMI ........................................................ 69
5. DENETİM GÖRÜŞÜ ................................................................................................................................. 70
6. DENETİM GÖRÜŞÜNÜ ETKİLEMEYEN TESPİT VE DEĞERLENDİRMELER ......................... 71
7. EKLER ........................................................................................................................................................ 99

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 67

1. KAMU İDARESİNİN MALİ YAPISI VE MALİ TABLOLARI HAKKINDA BİLGİ Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletme Müdürlüğünün, hesap ve işlemlerinin muhasebeleştirilmesi ile mali rapor ve tabloları, “Döner Sermayeli İşletmeler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliğinin 565 ve 573’üncü maddelerinde düzenlenen defter, cetvel ve tablolardan oluşmaktadır. Saymanlığın muhasebe kayıt işlemleri, Maliye Bakanlığı tarafından yönetilen Döner Sermaye Mali Yönetim Sistemi üzerinden yürütülmektedir. 2015 yılı bilançosunda sermayesi 103.013.472,35 TL olup, toplam Döner sermaye gelir toplamı 451.248.891,6 TL, gider toplamı 318.733.102,00 kar ise 132.515.789,63 TL dır. Kamu İdaresi Hesaplarının Sayıştaya Verilmesi ve Muhasebe Birimleri ile Muhasebe Yetkililerinin Bildirilmesi Hakkında Usul ve Esaslar” ın 5’inci maddesi gereğince hesap dönemi sonunda Sayıştaya gönderilmesi gereken defter, tablo ve belgelerden aşağıda yer alanlar denetime sunulmuş olup denetim bunlar ile usul ve esasların 8’inci maddesinde yer alan diğer belgeler dikkate alınarak yürütülüp sonuçlandırılmıştır.

• Birleştirilmiş veriler defteri
• Geçici ve kesin mizan
• Bilanço
• Gelir tablosu
• Kasa sayım tutanağı
• Banka mevcudu tespit tutanağı
• Satışların maliyeti tablosu
• Sermaye hareketleri tablosu
• Nakit akım tablosu
• Teminat mektupları sayım tutanağı
• Envanter defteri
• İşletme bütçesi Denetim görüşü, kamu idaresinin temel mali tabloları olan bilanço ve gelir tablosuna verilmiştir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 68 Tablo 1: İşletmelerin Konsolide Bütçe Tablosu Kodu Açıklama 2015 Yılı Gider Bütçesi (TL) 2015 Yılı Ek Bütçesi (TL) Toplam (TL) 01 Personel Giderleri 23.789.427,00 8.800,00 23.798.227,00 02 Sosyal Güvenlik Kurum. Devlet Primi Gider. 4.315.322,00 4.315.322,00 03 Mal Ve Hizmet Alım Giderleri 313.005.173,00 2.524.161,00 315.529.334,00 05 Cari Transferler 126.709.427,00 2.520.722,00 129.230.149,00 06 Sermaye Giderleri 45.035.057,00 297.728,00 45.332.785,00
Giderler Toplamı 512.854.406,00 5.351.411,00 518.205.817,00
Ticari Mal Alımları 25.111.337,00 4.974.238,00 30.085.575,00
Amortisman Giderleri 24.914.232,00 81.432,00 24.995.664,00
Genel Toplam 562.879.975,00 10.407.081,00 573.287.056,00 İşletmelerin Konsolide Bütçe Gelirleri; Kodu Açıklama 2015 Yılı Gelir Bütçesi (TL) 2015 Yılı Ek Bütçesi (TL) Toplam (TL) 03 Mal Ve Hizmet Gelirleri 580.602.046,00 12.128.261,00 592.730.307,00 06 Sermaye Gelirleri 5.000,00 5.000,00 09 Diğer Gelirler 16.252.588,00 59.700,00 16.312.288,00
Gelirler Toplamı 596.859.634,00 12.187.961,00 609.047.595,00 Tablo 2: İşletmelerin Konsolide Sermaye Tablosu Tahsis Edilen Sermaye Tahsis Edilen Sermayeye İlave Edilen Toplam Sermaye Ödenmemiş Sermaye Ödenmiş Sermaye Toplamı TOPLAM 99.940.000,00 3.073.472,35 103.013.472,35 2.533.696,38 100.479.775,97 Tablo 3: 2015 yılı Konsolide Uygulama Sonuçları Tablosu Açıklama 2015yılı Gider Gerçekleşmeleri Açıklama 2015 Yılı Gelir Gerçekleşmeleri Satışların Maliyeti 80.501.497,25 Brüt Satışlar 428.611.044,2 Faaliyet Giderleri 234.805.170,06 Diğer Faaliyetlerden Olağan Gelir Ve Karlar 23.623.026,63 Diğer Faaliyetlerden Olağan Gider Ve Zararlar 415.624,47 Olağan Dışı Gelir Ve Karlar 1.057.208,94 Olağan Dışı Gider Ve Zararlar 3.010.810,22 Brüt Gelirler Toplamı 453.291.279,8
Brüt Gelirlerden İndirilecek Tutarlar 2.042.388,16 Giderler Toplamı 318.733.102,00 Gelir Toplamı 451.248.891,6

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 69 2. DENETLENEN KAMU İDARESİ YÖNETİMİNİN SORUMLULUĞU Denetlenen kamu idaresinin yönetimi, tabi olduğu muhasebe standart ve ilkelerine uygun olarak hazırlanmış olan mali rapor ve tabloların doğru ve güvenilir bilgi içerecek şekilde zamanında Sayıştaya sunulmasından, bir bütün olarak sunulan bu mali tabloların kamu idaresinin faaliyet ve işlemlerinin sonucunu tüm önemli yönleriyle doğru ve güvenilir olarak yansıtmasından ve ister hata isterse yolsuzluktan kaynaklansın bu mali rapor ve tabloların önemli hata veya yanlış beyanlar içermemesinden; kamu idaresinin gelir, gider ve malları ile bunlara ilişkin hesap ve işlemlerinin kanunlara ve diğer hukuki düzenlemelere uygunluğundan; mali yönetim ve iç kontrol sistemlerinin amacına uygun olarak oluşturulmasından, etkin olarak işletilmesinden ve izlenmesinden, mali tabloların dayanağını oluşturan bilgi ve belgelerin denetime hazır hale getirilmesinden ve sunulmasından sorumludur. 3. SAYIŞTAYIN SORUMLULUĞU Sayıştay, denetimlerinin sonucunda hazırladığı raporlarla denetlenen kamu idarelerinin gelir, gider ve malları ile bunlara ilişkin hesap ve işlemlerinin kanunlara ve diğer hukuki düzenlemelere uygunluğunu tespit etmek, mali rapor ve tablolarının güvenilirliğine ve doğruluğuna ilişkin görüş bildirmek, mali yönetim ve iç kontrol sistemlerini değerlendirmekle sorumludur. 4. DENETİMİN DAYANAĞI, AMACI, YÖNTEMİ VE KAPSAMI Denetimlerin dayanağı; 6085 sayılı Sayıştay Kanunu, genel kabul görmüş uluslararası denetim standartları, Sayıştay ikincil mevzuatı ve denetim rehberleridir. Denetimler, kamu idaresinin hesap ve işlemlerinin kanunlara ve diğer hukuki düzenlemelere uygunluğunu tespit etmek ve mali rapor ve tablolarının kamu idaresinin tüm faaliyet ve işlemlerinin sonucunu doğru ve güvenilir olarak yansıttığına ilişkin makul güvence elde etmek ve mali yönetim ve iç kontrol sistemlerini değerlendirmek amacıyla yürütülmüştür. Kamu idaresinin mali tabloları ile bunları oluşturan hesap ve işlemlerinin doğruluğu, güvenilirliği ve uygunluğuna ilişkin denetim kanıtı elde etmek üzere yürütülen denetimler; uygun denetim prosedürleri ve tekniklerinin uygulanması ile risk değerlendirmesi yöntemiyle gerçekleştirilmiştir. Risk değerlendirmesi sırasında, uygulanacak denetim prosedürünün belirlenmesine esas olmak üzere, mali tabloların üretildiği mali yönetim ve iç kontrol

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 70 sistemleri de değerlendirilmiştir. Denetimin kapsamını, kamu idaresinin mali rapor ve tabloları ile gelir, gider ve mallarına ilişkin tüm mali faaliyet, karar ve işlemleri ve bunlara ilişkin kayıt, defter, bilgi, belge ve verileri (elektronik olanlar dâhil) ile mali yönetim ve iç kontrol sistemleri oluşturmaktadır. 5. DENETİM GÖRÜŞÜ Gıda, Tarımve Hayvancılık Bakanlığı'nın Döner Sermaye İşletmelerine ait 2015 yılına ilişkin yukarıda belirtilen ve ekte yer alan mali rapor ve tablolarının tüm önemli yönleriyle doğru ve güvenilir bilgi içerdiği kanaatine varılmıştır.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 71 6. DENETİM GÖRÜŞÜNÜ ETKİLEMEYEN TESPİT VE DEĞERLENDİRMELER BULGU 1: Döner Sermaye İşletmelerinin Muhasebe Kaydının Tutulduğu DMİS (Döner Sermaye Mali Yönetim Sistemi) Programıyla İlgili Değerlendirmeler Maliye Bakanlığınca uygulanmakta olan DMİS (Döner Sermaye Mali Yönetim Sistemi), gelirle ilgili olarak, gerek muhasebe yetkilisi mutemedi gelir tahsilatlarında, gerekse vezne gelir tahsilatlarında, sadece ilgili tahsilatların manuel olarak muhasebeleştirilmesi işleminde kullanılmaktadır. Gelirlerin kimden tahsil edildiği (T.C. Kimlik numarası veya vergi numarası ile) hangi gelir türünün ne kadar tahsil edildiği gibi işlemlerin DMİS’ten yapılabilmesi, mutemetlik birimi olan işletmelerde mümkün bulunmamaktadır. Ana gelir kalemi hesapları bazında veri girişi ve raporlamalara cevaz vermektedir. Döner Sermaye İşletmelerinin mali konularda hesap verebilirlik bağlamında ayrıntılı ve sağlıklı bilgi üretebilmesi mümkün değildir. DMİS'le ilgili sorunlar aşağıdaki şekilde sıralanabilir. 1)-Taşınırların detaylarının tutulmaması, vezne, ambar, taşınır, personel, muhasebe mutemetleri programlarının çalışmaması 2)-Bütçenin DMIS ile uyumlu halde olmaması, bütçe ödenek aktarmalarında DMİS 'in önceki verileri saklamaması 3)-Bütçede harcanan paranın sistemde görülmesi ancak bakiyenin manuel takibinin yapılması 4)-DMİS de hesapların kapatılma esnasında sağlıklı olarak işlememesi, DMİS Hesap planı çerçevesinde kapanış hesaplarının yeni yıla aktarılması ile bilanço ve ekleri ile otomatik olarak yapılamaması 5)-153-Ticari hesapların 800 lü hesaplarda görülmesi 6)-Gelir Tablosunun gider tablosunun yapılamaması 7)-Yevmiye defteri ve defteri kebirin çıktılarının hazırlanamaması 8)-Firma bazında ayrıntılı rapor görülememesi (120 hesaplar) 9)-DMİS Bakanlıkça satışı yapılan mal ve hizmetler için programda fiyatlandırılmasının olmaması

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 72 10)-Örnek sertifikasyon, muayene, analiz, dosya inceme, kurs eğitim vs Bunların faturalandırılmasının yapılamaması 11)-Memur, işçi, sicil bordrolarının hesaplanarak bordro şeklinde çıktılarının alınamaması 12)-Malzeme ve demirbaşın hangi kalemlerden alınabileceği listesinin yapılmaması (üretime mi yoksa tüketime mi dahil v.s) Söz konusu sistemin; Bütçe, gelir, gider ve diğer tüm mali işlemleri, ilgili mevzuatları gereği, ilgili modüller ve bu modüllerde oluşturulacak süreçler halinde kaynağından başlayacak şekilde, tahakkuk, tahsilat veya ödemeler ile ilgili tüm bu işlemlerin muhasebeleştirilmesi işlemlerini kapsaması beklenmektedir.. Mevcut haliyle DMİS sonuç odaklı çalıştığından bakanlığın bu alanda sistem ihtiyacı bulunmaktadır. GTHB Döner Sermaye İşletmelerinin tüm mali işlemlerinin elektronik ortama aktarılmasını sağlayacak, gelirin kimden alındığı, giderlerin kimlere yapıldığının T.C. Kimlik numarası veya vergi numaraları ile takip edilebilecek, yapılan işlemlerde insan müdahalesi en aza indirgenip olası hesaplama ve veri giriş hataları önlenebileceği bir sistem ihtiyacı bulunmaktadır. Bu sistemle Mutemet ve veznelerin kontrolü sağlanacak, kasa defterleri standart hale getirileceği, belgelerin çıktısı alınarak suretlerinin sistemde saklanabileceği, gelirin, kasaya girdiği andan itibaren cinsi, gelir kalemi, KDV’si vb. bilgileri ile izleyip muhasebe kayıtlarına alınacak Giderler de süreçler halinde harcama talimatı/onay belgesinden, giderin çeşidine göre mevzuatta istenilen tüm belgelerin düzenlendiği bir yapıda izlenebileceği sistem ihtiyacı bulunmaktadır Bu sistemden mevzuat gereği denetimlerde her türlü istatistiksel veri ve raporlamaların alınması sağlanmalıdır. Ayrıca; 969 Sayılı Kanun ve bu çerçevede Bakanlık Döner Sermaye Uygulama Yönetmeliğinin günün şartlarına ve Bakanlığın vizyonuna uygun olarak düzenlenmesi, bu düzenlemede işletmelerin bağlı bulunduğu birimin tanımlanması, hem bu birimin hem de işletmelerin yeterli sayı ve nitelikte personel ile işlevsel hale getirilmesi, mümkünse döner sermaye işletmelerinin muhasebe yetkilisi mutemedi, veznesinden başlayan gelir ve giderlere ilişkin tüm işlemlerin sağlıklı yürütülebilmesi için bakanlığın ilgili otomasyon sistemleriyle entegre çalışabilmesine imkan verecek şekilde ilişkilendirilmesinin uygun olacağı değerlendirilmektedir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 73 Kamu idaresi cevabında; “969 sayılı Kanun ve bu Kanuna bağlı Döner Sermaye İşletmeleri Uygulama Yönetmeliğinde gerekli değişikliğin yapılması düşünülmektedir. Öncelikle DMİS programının istenilen verileri karşılayabilecek şekilde tamamlatılması Maliye Bakanlığından istenilecektir. Maliye Bakanlığınca eksikliklerin giderilmemesi halinde DMİS programıyla entegre çalışabilecek program temin edilecektir.”denilmiştir. Sonuç olarak; İdarece verilen cevapta bulgumuz kabul edilerek, bulguda yer verilen hususlar doğrultusunda gerekli çalışmalar yapılacağı belirtilmektedir. Döner sermayelerin kurulmasındaki başlıca amaçlar; işletmelere daha fazla idari ve mali özerklik sağlanabilmesi, ekonomik atıl kapasitenin kullanılması ve belirli bir talebin karşılanması ile Devlete ek gelir sağlanmasıdır. Döner sermaye işletmelerinin gelir ve giderlere ilişkin tüm işlemlerin sağlıklı yürütülebilmesi, mevzuat gereği her türlü istatiksel veri ve raporlamaların alınmasına imkan veren sistem ihtiyacı bulunduğu, bu sistemin Bakanlığın ilgili otomasyon sistemleriyle entegre çalışabilmesine imkan vererek, mevzuatında belirtilen tüm belgelerin düzenlendiği bir yapıda yürütülmesinin uygun olacağı değerlendirilmektedir. BULGU 2: 5996 Sayılı Kanun Kapsamındaki Tahsil Edilemeyen Döner Sermaye İşletme Gelirlerinin 6183 Sayılı Kanun Hükümlerine Göre Tahsil Ve Takibinin Yapılamaması 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanununun 35 inci maddesinin 1 inci fıkrasında “Bakanlık, bu Kanun kapsamında yürütülen faaliyetler ve yapılan resmî kontrollerin karşılığı olarak ücret alabilir. Hangi faaliyetlerden ve resmî kontrollerden ne miktarda ücret alınacağı her yıl Aralık ayında Bakanlıkça belirlenir”; 2 nci fıkrasında ise “Bu Kanun kapsamında elde edilecek gelirlerden 21.12.1967 tarihli ve 969 sayılı Tarım ve Köyişleri Bakanlığının Merkez ve Taşra Kuruluşlarına Döner Sermaye Verilmesi Hakkında Kanun ile ilgili olan faaliyet gelirleri, döner sermaye bütçelerine gelir olarak kaydedilir” hükmüne yer verildiği görülmüştür. 5996 sayılı Kanunun 31 inci maddesinin 1 inci fıkrasında; “(1) Resmî kontroller, gerçekleştirilir. Bu kontroller, izleme, gözetim, doğrulama, tetkik, denetim, numune alma ve analiz gibi uygulamaları da kapsar. Kontroller, Bakanlıkça kontrol yetkisi verilen personel tarafından gerçekleştirilir……” resmi kontrollerin tanımı yapılmıştır.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 74 5996 sayılı Kanunun 42 nci maddesinin 5 inci fıkrasında, aynı Kanunun 31-35 üncü maddesinde düzenlenen resmi kontroller karşılığı sağlanan gelirlerin süresi içinde ödenmemesi durumunda 6183 sayılı Kanun hükümlerine göre takip ve tahsil edileceği hükme bağlanmıştır. Bu tür gelirlerin takibi gibi konular başta olmak üzere Bakanlık ile Maliye Bakanlığı arasında geri bildirime yönelik sağlıklı veri akışının sağlanamaması, hem tahakkuk ve tahsilat noktasında hesaplar açısından hem de Bakanlığın görev alanına giren konularda alacakların takip ve tahsiline ilişkin olarak risk oluşturmaktadır. 5996 sayılı Kanun kapsamındaki döner sermaye gelirlerinin 6183 sayılı Kanun kapsamında ilgili vergi dairelerince tahsilinin yapılması hususunda bir birlik sağlanamadığı gibi gelirlerin takip ve tahsilinde de etkili olunamadığı anlaşılmıştır. Bir gelirin takip ve tahsilinin, 6183 sayılı Kanun kapsamında olduğu, ilgili kanunla atıf yapılarak düzenlenmiş ise 6183 sayılı Kanun dışında her hangi bir yol ve yöntem aranmaması gerekmektedir. 6183 sayılı Kanunun uygulanmasında Maliye Bakanlığına Kanunla verilen yetkilerin başka bir Bakanlığa verilmesi ancak yine kanunla mümkün bulunmaktadır. 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanunun 2 inci maddesinde, “Muhtelif kanunlarda Tahsili Emval Kanununa göre tahsil edileceği bildirilen her çeşit alacaklar hakkında da bu kanun hükümleri tatbik olunur.” hükmüne yer yerilmiştir. 5996 sayılı Kanunun 42 nci maddenin 5 inci fıkrasında da, bu Kanunda verilen süreler içinde ödenmeyen tutarların takip ve tahsilinin 6183 sayılı Kanun hükümlerine göre yerine getirileceği belirtilerek, bahse konu alacaklar için 6183 sayılı Kanunun tatbiki mümkün hale getirilmiştir. 5345 sayılı “Gelir İdaresi Başkanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun'a göre, vergi ve diğer gelirleri en az maliyetle toplama görevi Gelir İdaresi Başkanlığına verilmiştir. Tahsilat Genel Tebliği Seri: A-Sıra No: 1’de; Devlet alacaklarının tahsilini sağlamak ve bu konuda gerekli tedbirleri almak görevinin, 5345 sayılı Gelir İdaresi Başkanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun ile kurulan Gelir İdaresi Başkanlığına verildiği; ayrıca özel kanunlarında alacakları 6183 sayılı Kanun hükümlerine göre tahsil edileceği yönünde hüküm bulunan idarelerin alacaklarının da bu Kanun hükümlerine göre takip ve tahsil edileceği belirtilmiştir. Bu itibarla; 5996 sayılı Kanunun 42 nci maddesinin 5 inci fıkrasında belirtilen, “Bu Kanunda verilen süreler içinde ödenmeyen tutarlar (resmî kontrollerin karşılığı alınan ücretler

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 75 de dahil) 6183 sayılı Kanun hükümlerine göre takip ve tahsil edilir.” hükmü gereği, bu alacakların 6183 sayılı Kanun çerçevesinde, idari para cezalarının takip ve tahsilinde olduğu gibi, 6183 sayılı Kanunla kurulan mevcut sistem işletilerek takip ve tahsilinin yapılması gerektiği değerlendirilmektedir. Kamu idaresi cevabında; “5996 sayılı Kanunun 42 nci maddesinin beşinci fıkrası gereğince, bu Kanunda verilen süreler içinde ödenmeyen tutarlar, 6183 sayılı Kanun kapsamında ilgili vergi dairelerince tahsilinin yapılması için Maliye Bakanlığı ile temasa geçilecektir.”denilmiştir. Sonuç olarak; İdarece verilen cevapta bulgumuz kabul edilerek, bulguda yer verilen hususlar doğrultusunda gerekli işlemlerin tesis edilebilmesi için çalışma yapılacağı belirtilmektedir. 5996 sayılı Kanun kapsamındaki tahsil edilemeyen döner sermaye işletme gelirlerinin 6183 sayılı Kanun hükümlerine göre tahsilinin ilgili vergi dairelerince yapılmasının mevzuat gereği olduğu değerlendirilmektedir. BULGU 3: Döner Sermaye İşletmelerince Verilen Hizmetler İle Bu Hizmetler Karşılığı Elde Edilen Gelirlerin Karşılaştırılamaması ve Raporlanamaması 969 Sayılı Tarım ve Köyişleri Bakanlığının Merkez ve Taşra Kuruluşlarına Döner Sermaye Verilmesi Hakkında Kanunun 2 nci maddesinin c fıkrasına göre, döner sermaye faaliyetlerinden elde edilecek karlar döner sermayenin kaynaklarından sayılmıştır. Aynı Kanunun 3 üncü maddesinde ise döner sermaye işletmelerinin faaliyet alanı, bitkisel üretim, hayvansal üretim, su ürünleri, gıda, yem, kooperatifçilik, el sanatları ve hayvan hastalıklarıyla ilgili olarak üretim, ıslah, araştırma, yetiştirme, koruma, muayene, analiz, kontrol, deneme, öğretim, eğitim, yayım, yayın ve karantina ile ilgili faaliyetler olarak belirtilmiştir. 969 sayılı Kanuna göre çıkarılan Gıda, Tarım Ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri Uygulama Yönetmeliği 5 inci maddesine göre işletmelerin faaliyet alanları, 8 inci maddesine ise gelirleri sayılmıştır. Yönetmelikte sayılan “a) İşletmelerin faaliyet alanlarıyla ilgili mal ve hizmetlerin satışlarından elde edilen gelirler” döner sermaye işletmelerinin en büyük gelir kalemini oluşturmaktadır.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 76 İlgili yönetmelik hükmü gereğince 2015 Yılı Birim Fiyat Listesi, Destek Hizmetleri Daire Başkanlığınca 614 kalem hizmeti için, Veteriner Kontrol ve Araştırma Enstitüsü Müdürlüklerinin 732 kalem hizmeti için, Merkez Döner Sermaye İşletmesinin 154 kalem hizmeti için, İl Müdürlükleri Döner Sermaye İşletmelerinin186 kalem hizmeti için olmak üzere toplam 1686 kalem hizmet için yayımlanmıştır. Verilen hizmetler ile elde edilen gelirin karşılaştırılması, hizmet verilmeden tarifede belirtilen gelirin yatırılıp yatırılmadığının takibi gerekir. Anılan karşılaştırmaların ve takibin yapılmaması halinde bedeli alınmadan hizmet verilmesi ve işletmelerin tahsili gereken gelirlerden mahrum kalmaları söz konusu olabilecektir. Yukarıda belirtilen kanun, yönetmelik ve tarifeler gereği Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığına bağlı döner sermaye işletmelerinin ve bakanlığın diğer birimlerinin tarifelerde belirtilen ücrete tabi hizmetleri ile tahsil edilen gelirleri arasında etkin bir kontrol sisteminin kurulması gerektiği değerlendirilmektedir. Kamu idaresi cevabında; “Döner sermaye işletmelerinin tarifelerinde belirtilen ücrete tabi hizmetleri ile tahsil edilen gelirleri arasında etkin bir kontrol sisteminin kurulması için gerekli çalışmalar yapılacaktır.”denilmiştir. Sonuç olarak; İdarece verilen cevapta bulgumuz kabul edilerek, bulguda yer verilen hususlar doğrultusunda Döner sermaye işletmelerinin tarifelerinde belirtilen ücrete tabi hizmetleri ile tahsil edilen gelirleri arasında etkin bir kontrol sisteminin kurulması için gerekli çalışmaların yapılacağı belirtilmiştir. Bu nedenle kanun, yönetmelik ve tarifeler gereği Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığına bağlı döner sermaye işletmelerinin ve bakanlığın diğer birimlerinin tarifelerde belirtilen ücrete tabi hizmetleri ile tahsil edilen gelirleri arasında karşılaştırma ve raporlamalara olanak sağlayacak etkin bir kontrol sisteminin kurulması gerektiği değerlendirilmektedir. BULGU 4: Mevzuatı Gereği Döner Sermaye İşletmeleri Adına Edinilmiş Taşınmazların Hazine Adına Tescilinin Yapılmaması 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nun 44 ve 45 inci maddeleri ve bu maddeler kapsamında uygulamaya konulan Kamu İdarelerine Ait Taşınmazların kaydına ilişkin Yönetmelik hükümleri gereğince, ayrı tüzel kişiliği bulunmayan döner sermaye

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 77 işletmeleri kendi adlarına taşınmaz edinemezler. Döner sermaye işletmelerinin kuruluşuna dayanak teşkil eden 969 sayılı kanunun 3 ncü maddesi uyarınca Önceden edindikleri de dahil, kullanımlarında bulunan taşınmazlar içinde Bakanlığın tabi olduğu mevzuata göre işlem yapılması gerekmektedir. Bu nedenle, Bakanlığın kullanımında bulunan taşınmazlar Hazine adına tapuya tescil edildiğinden, aynı şekilde ayrı Tüzel Kişiliği olmayan döner sermaye işletmelerinin bilançolarında yer alan taşınmazların da Hazine adına tescil edilmesi gerektiği değerlendirilmiştir. Tablo 4: Bakanlığın 2015 Yılı Konsolide Bilançona Göre Döner Sermaye
İşletmeleri Adına Kayıtlı Taşınmazlar (TL) Sıra No İşletme Adı 25- Maddi Duran Varlıklar Döner Sermaye İşletmesi 250- Arazi ve Arsalar Hesabı 251- Yer Altı ve Yer Üstü Düzenleri Hesabı 252- Binalar Hesabı 1 Adana Doğu Akdeniz Tarımsal Araştırma
Enstitüsü Müdürlüğü 962,56 2 Adana Zirai Üretim İşl. Tar. Yayım Ve Hizmetiçi Eğt. Mer. Müd.
0,01 3 Adana Biyolojik Mücadele Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü
0,15 4 Afyonkarahisar İl Gıda, Tarım Ve Hayvancılık Müdürlüğü
55.500,00 5 Ankara Merkez İkmal Müdürlüğü 0,01 6 Ankara Tarım Alet Ve Makine Test Merkezi Müdürlüğü 0,76 0,08 7 Ankara Zirai Mücedele Merkez Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü 146.399,15 8 Ankara Şap Enstitüsü Müdürlüğü 697.408,13 9 Ankara/Lalahan Uluslararası Hayvancılık Araştırma ve Eğitim Merkezi Müd. 77.194,07 10 Ankara Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü
152.545,43 11 Antalya Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müd. 0,05 0,90 6,14 12 Artvin İl Gıda, Tarım Ve Hayvancılık Müdürlüğü 18.697,40 13 Aydın/Erbeyli İncir Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü 4,46 14 Aydın/Söke Zirai Üretim İşl.Tarımsal Yayım Ve Hiz. Eğt. Mer. Müd. 1,58 15 Aydın/Nazilli Pamuk Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü 4,54 0,11 594,35 16 Balıkesir İl Gıda, Tarım Ve Hayvancılık Müdürlüğü 0,01 859.865,67 17 Balıkesir/Edremit Zeytincilik Üretme İstasyonu Müdürlüğü
1,54 18 Balıkesir/Bandırma Koyunculuk Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü 0,12 242,73 957,63

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 78 19 Bursa İl Gıda, Tarım Ve Hayvancılık Müdürlüğü 5,33 20 Çanakkale İl Gıda, Tarım Ve Hayvancılık Müdürlüğü
110.901,89 21 Çankırı İl Gıda, Tarım Ve Hayvancılık Müdürlüğü 245.625,13 22 Denizli İl Gıda, Tarım Ve Hayvancılık Müdürlüğü 1.624,23 23 Diyarbakır Gap Uluslararası Tarımsal Arş. Ve Eğt. Mer. Müd.
13,05 24 Edirne Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü 11.861,00 3,00 25 Elazığ Veteriner Kontrol Enstitüsü Müdürlüğü 0,05 26 Erzincan Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü 5.738,00 27 Eskişehir İl Gıda, Tarım Ve Hayvancılık Müdürlüğü 0,40 28 Gaziantep İl Gıda, Tarım Ve Hayvancılık Müdürlüğü
0,04 29 Gaziantep Antepfıstığı Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü 37,00 1,48 30 Giresun Fındık Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü 0,41 31 Mersin Veteriner Sınır Kontrol Noktası Müdürlüğü 13.500,00 32 İstanbul Zirai Karantina Müdürlüğü 97.273,00 33 İstanbul/Pendik Veteriner Kontrol Enstitüsü Müdürlüğü 80.236,53 7.011,47 34 İzmir İl Gıda, Tarım Ve Hayvancılık Müdürlüğü 24.150,00 35 İzmir/Bornova Zeytincilik Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü
0,06 36 İzmir/Bornova Veteriner Kontrol Enstitüsü Müdürlüğü 0,08 1,34 37 İzmir Uluslararası Tarımsal Araştırma Ve Eğitim Merkezi Müdürlüğü 41.364,00 38 Kayseri İl Gıda, Tarım Ve Hayvancılık Müdürlüğü 0,94 39 Kırşehir İl Gıda, Tarım Ve Hayvancılık Müdürlüğü 50.847,19 40 Kocaeli İl Gıda, Tarım Ve Hayvancılık Müdürlüğü 1,39 41 Konya Veteriner Kontrol Enstitüsü Müdürlüğü 15.552,00 1,79 42 Konya Bahri Dağdaş Tarımsal Arş. Ens. Müdürlüğü 28.762,00 34.486,86 43 Kütahya İl Gıda, Tarım Ve Hayvancılık Müdürlüğü 0,05 44 Malatya Kayısı Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü 1,31 45 Manisa Beydere Tohum Sertifikasyon Test Müdürlüğü 2.600,59 0,94 46 Niğde Patates Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü 0,05 47 Sakarya Mısır Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü 19.197,44 48 Samsun Karadeniz Tarımsal Arş. Ens. Müdürlüğü 0,10 49 Samsun Veteriner Kontrol Enstitüsü Müdürlüğü 1,03 50 Tekirdağ İl Gıda, Tarım Ve Hayvancılık Müdürlüğü
40.684,35 51 Tekirdağ Bağcılık Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü 0,45 52 Tokat İl Gıda, Tarım Ve Hayvancılık Müdürlüğü 0,14

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 79 53 Bartın İl Gıda, Tarım Ve Hayvancılık Müdürlüğü 0,09 54 Yalova Atatürk Bahçe Kültürleri Mer. Arş. Ens. Müdürlüğü
41.511,02 55 Düzce İl Gıda, Tarım Ve Hayvancılık Müdürlüğü 181,90 493.293,38 5.604,45 Toplam 187,32 493.293,38 2.434.764,70 Kamu idaresi cevabında; “Arazi ve arsaların hazine adına tescilinin yapılması gerektiği düşünülmektedir. 969 sayılı Kanunun 3 üncü maddesinin birinci fıkrasında, "İşletmeler, 441 sayılı Tarım ve Köyişleri Bakanlığının Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin 2 nci maddesinde belirtilen; bitkisel üretim, hayvansal üretim, su ürünleri, gıda, yem, kooperatifçilik, el sanatları ve hayvan hastalıklarıyla ilgili olarak üretim, ıslah, araştırma, yetiştirme, koruma, muayene, analiz, kontrol, deneme, öğretim, eğitim, yayım, yayın ve karantina ile ilgili döner sermaye faaliyetlerini yürütürler. Bu faaliyetlerin yürütülmesi için gerekli olan her türlü ahır, ağıl, kümes, sera, imalathane, depo, ambar, hangar, işçi evi, atölye, tesis ve bina yapılması ve yaptırılması ile gerekli hallerde taşıt edinme faaliyetlerinde bulunurlar." 5/a maddesinde de, "Ahır, depo, kümes, ambar, hangar, işçi evi, sıcak yastık, sera, atelye ve imalathane gibi bina ve tesislerin yapım ve onarımı," hükmüne yer verilmiştir. Madde hükmü gereğince 251 ve 252 nolu hesapların çalıştırılması gerektiği düşünülmektedir.”denilmiştir. Sonuç olara; İdarece verilen cevapta da belirtildiği üzere, 969 sayılı Kanunun 3 üncü maddesinin birinci fıkrasında; döner sermaye işletmelerinin faaliyetlerini yürütebilmesi için gerekli olan her türlü ahır, ağıl, kümes, sera, imalathane, depo, ambar, hangar, işçi evi, atölye, tesis ve bina yapılması ve yaptırılması ile gerekli hallerde taşıt edinebilecekleri belirtilmiştir. Bu Hükme istinaden işletmeler geçmişte taşınmaz edinmişlerdir. Döner sermaye işletmelerinin bilançolarında yer alan taşınmazların 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nun 44 ve 45 inci maddeleri gereğince Hazine adına tescil edilmesi ve ilgili hesaplara kaydedilmesi gerektiği değerlendirilmiştir. BULGU 5: Resmi Veteriner Hekim Ücretlerinin Tahakkuk Ve Tahsilinin Sistemli Bir Şekilde Gerçekleştirilememesi

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 80 5996 sayılı “Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunun” “Resmî kontrollerin, veteriner ve bitki sağlığı hizmetlerinin finansmanı ve harcamalar” başlıklı 35 inci maddesine göre, Bakanlık, bu Kanun kapsamında yürütülen faaliyetler ve yapılan resmî kontrollerin karşılığı olarak ücret alabilir. Hangi faaliyetlerden ve resmî kontrollerden ne miktarda ücret alınacağı her yıl Aralık ayında Bakanlıkça belirlenir. Bu Kanun kapsamında elde edilecek gelirlerden 969 sayılı “Tarım ve Köyişleri Bakanlığının Merkez ve Taşra Kuruluşlarına Döner Sermaye Verilmesi Hakkında Kanun” kapsamında olan faaliyet gelirleri, döner sermaye bütçelerine gelir olarak kaydedilir ve bu gelirler öncelikli olarak bu Kanun kapsamındaki faaliyetlerin yürütülmesinde kullanılır. Diğer gelirler genel bütçeye gelir kaydedilir. Anılan Kanun hükmü çerçevesinde yayımlanan birim fiyat listelerine göre; 2013 listesinin 163, 164 sırasında; 2014 yılı listesinin 171, 172 nci Sırasında; 2015 yılı listesinin 152, 153. Sırasında Kesimhanelerde Resmi Kontrol Ücreti ve Parçalama Tesislerinde Resmi Kontrol Ücreti belirlenmiş bulunmaktadır. Belirlenen bu ücretlerin firmalarca düzenli olarak yatırılmadığı, belirlenen ücretlerin saymanlıklarca alacaklar hesabına alınmadığı, etkili bir takip ve tahsilat sistemi kurulamadığı görülmektedir. Tablo 5: Resmi Veteriner Hekim Ücret Alacakları Tablosu (İl müdürlükleri verilerine göre) Sıra No İşletme Adı Alacak Miktarı 1 Adana İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 186.588,02 TL 2 Adana Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü 2.788,20 TL 3 Adıyaman İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 30.000,00 TL 4 Afyonkarahisar İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 367.202,19 TL 5 Amasya İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 14.540,10 TL 6 Ankara Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü 251.891,00 TL 7 Ankara Ulusal Gıda Referans Laboratuvar Müdürlüğü 74.111,00 TL 8 Antalya İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 134.713,05 TL 9 Aydın İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 910.166,80 TL 10 Balıkesir İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 802.714,90 TL 11 Bilecik İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 35.195,85 TL 12 Bingöl İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 13.300,00 TL 13 Bitlis İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 12.829,00 TL 14 Bolu Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü 8.342,00 TL 15 Bursa İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 235.627,52 TL 16 BursaGıda ve Yem Kontrol Merkez Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü 18.944,00 TL 17 Çanakkale İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 135.546,49 TL 18 Çanakkale Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü 2.050,00 TL 19 Çorum İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 53.154,90 TL 20 Denizli İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 84.711,92 TL 21 Denizli Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü 3.639,80 TL 22 Diyarbakır İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 378.971,54 TL 23 Diyarbakır Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü 21.786,00 TL

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 81 24 Erzincan İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 2.395,30 TL 25 Erzurum İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 75.812,64 TL 26 Erzurum Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü 1.352,00 TL 27 Eskişehir İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 146.856,56 TL 28 Eskişehir Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü 25,00 TL 29 Giresun İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 25.756,40 TL 30 Hakkari İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 38.075,00 TL 31 Hatay Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü 2.304,00 TL 32 Isparta İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 159.629,30 TL 33 İstanbul Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü 15.078,00 TL 34 İzmir İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 1.549.778,42 TL 35 İzmir Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü 244.157,34 TL 36 İzmir/Bornova Veteriner Kontrol Enstitüsü Müdürlüğü 2.296,50 TL 37 Kayseri İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 68.609,76 TL 38 Kırklareli İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 84.753,76 TL 39 Kırşehir İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 5.141,30 TL 40 Kocaeli İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 5.960,00 TL 41 Konya İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 51.494,80 TL 42 Konya Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü 14.597,60 TL 43 Kütahya İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 1.823,80 TL 44 Malatya İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 40.801,31 TL 45 Manisa İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 78.055,45 TL 46 Muğla İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 6.971,04 TL 47 Muş İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 171.593,00 TL 48 Nevşehir İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 69.631,42 TL 49 Sakarya İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 49.858,75 TL 50 Samsun İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 49.158,46 TL 51 Siirt İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 29.650,00 TL 52 Sinop İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 31.616,49 TL 53 Sivas İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 184.255,70 TL 54 Tokat İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 176.210,03 TL 55 Trabzon Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü 14.296,50 TL 56 Uşak İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 13.054,98 TL 57 Van Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü 79.408,70 TL 58 Yozgat İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 198.566,31 TL 59 Zonguldak İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 18.297,20 TL 60 Aksaray İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 8.150,99 TL 61 Kırıkkale İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 135.165,60 TL 62 Batman İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 61.204,60 TL 63 Bartın İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 63.635,80 TL 64 Ardahan İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 12.799,90 TL 65 Karabük İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 46.240,00 TL TOPLAM 7.813.333,99 TL Yukarıdaki tablodan da anlaşılacağı üzere 65 döner sermaye işletmesinin toplam 7.813.333,99 TL döner sermaye alacağının işletmelerin alacaklar hesabına ya kısmen alındığı ya da hiç alınmadığı, alacaklar hesabına alınarak veya alınmadan kurum avukatlarına intikal eden alacaklar nedeniyle çok sayıda firma ile Bakanlığın ihtilaflı duruma geldiği görülmektedir. İşletmelerin bu alacaklarının 6183 sayılı kanun hükümlerinin uygulanarak tahsilinin sağlanması yönünde tedbir alınmalıdır.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 82 Kamu idaresi cevabında; “Konu hakkında, 81 İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü döner sermaye işletmelerine gerekli talimat verilecektir. Söz konusu alacakların, 6183 sayılı Kanun hükümleri uygulanarak tahsilinin sağlanması için Maliye Bakanlığı ile temasa geçilecektir.”denilmiştir. Sonuç olarak; Kurum tarafından da kabul edildiği üzere, 81 İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü döner sermaye işletmelerine gerekli talimatın verileceği, söz konusu alacakların, 6183 sayılı Kanun hükümleri uygulanarak tahsilinin sağlanması için Maliye Bakanlığı ile temasa geçileceği belirtilmiştir.
Döner Sermaye İşletmelerinin; Kesimhanelerde ve Parçalama Tesislerinde şimdiye kadar birikmiş olan Resmi Kontrol Ücreti alacaklarının “alıcılar hesabına” kaydedilerek mali tablolara yansıtılması, yeni dönemler için ise kesim ve parçalama firmalarına hizmet verilmeden önce anılan hizmetlerin ücretini döner sermaye işletmelerine veya işletmelerin banka hesaplarına zamanında ve eksiksiz yatırmaları sağlanarak idare ile firmalar arasındaki alacak ihtilaflarının önlenmesi gerektiği değerlendirilmiştir. BULGU 6: Araştırma Enstitüleri Islahçı Haklarının, “Haklar Hesabında”, Sözleşmelerle Devredilen Hakların İse “Alacaklar Hesabında” Muhasebeleştirilmemesi 969 sayılı Tarım Ve Köyişleri Bakanlığının Merkez Ve Taşra Kuruluşlarına Döner Sermaye Verilmesi Hakkında Kanun’un 3 üncü maddesin birinci fıkrasına göre, döner sermaye işletmeleri, bitkisel üretim, hayvansal üretim, su ürünleri, gıda, yem, kooperatifçilik, el sanatları ve hayvan hastalıklarıyla ilgili olarak üretim, ıslah, araştırma, yetiştirme, koruma, muayene, analiz, kontrol, deneme, öğretim, eğitim, yayım, yayın ve karantina ile ilgili faaliyetleri yürütmektedirler. 5042 sayılı Yeni Bitki Çeşitlerine Ait Islahçı Haklarının Korunmasına İlişkin Kanun, 5488 sayılı Tarım Kanunu, 5553 sayılı Tohumculuk Kanunu ve 639 sayılı KHK hükümleri gereği, bitki çeşit, çeşit adayı ve ıslah materyalinin tohumculuk kuruluşlarına devri, tohumluk üretimi ve pazarlama hakkı satışı mümkün bulunmaktadır. 25.09.2014 tarihli “Bitki Çeşit, Çeşit Adayı Ve Islah Materyalinin Tohumculuk Kuruluşlarına Devri, Tohumluk Üretimi Ve Pazarlama Hakkı Satışı Hakkında Yönetmelik”, meyve ağaçları hariç olmak üzere, tarla ve bahçe bitkilerinden araştırma kurumları tarafından geliştirilen bitki çeşitleri, çeşit adayları ve ıslah materyallerinin tohumculuk kuruluşlarına

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 83 satışı veya lisans yoluyla devri, tohumluk üretimi ve pazarlama haklarının satışı ile çeşit geliştirme amacıyla kullanımına ilişkin usul ve esasları belirlemiş bulunmaktadır. Yapılan denetimlerde, bu esas ve usuller çerçevesinde Tarımsal Araştırma Enstitüleri Döner Sermaye İşletmelerince tohumluk üretim hakkı (ıslahçı hakkı payı) Satış Sözleşmeleri ile tohumculuk firmalarına 5, 6, 7, 10 yıl gibi değişik sürelerle satışı yapıldığı halde, ıslah işleminin gerçekleşmesiyle oluşan haklar ile satış işlemi sözleşmeleri dolayısıyla tohumculuk firmalarından elde edilecek alacakların muhasebe kayıtlarının yapılmadığı görülmüştür. “Döner Sermayeli İşletmeler Bütçe Ve Muhasebe Yönetmeliğinin” 36 ncı maddesinde muhasebe işlemi tanımlanmıştır. Buna göre, bir işletmenin bir kamu idaresi veya diğer üçüncü kişilerle olan karşılıklı ekonomik ilişkileri veya işletmenin kendi içinde muhasebe işlemi olarak değerlendirilmesi ve raporlanması gereken ve para cinsinden ifade edilebilen her türlü işlemi muhasebe işlemidir. Muhasebe işlemi; karşılıklı yükümlülük doğuran mübadele ilişkisi, bir mal veya hizmetin karşılıksız olarak başka bir kuruma veya diğer üçüncü kişilere devri, işletmenin kendi içinde muhasebe işlemi olarak değerlendirilmesi gereken ve para cinsinden ifade edilebilen amortisman hesaplanması, yeniden değerleme yapılması, stokların kullanılması ve benzeri şekillerde gerçekleşir. Anılan Yönetmeliği 222 nci maddesi gereğince, ıslahçı hakkının kesinleşmesi ile birlikte 260 Haklar Hesabına kaydı gerekmektedir. Haklar Hesabı, bedeli karşılığı edinilen imtiyaz, patent, lisans, ticari marka ve unvan gibi hukuki tasarruflar ile belirli alanlarda tanınan kullanma ve yararlanma gibi hak ve yetkiler dolayısıyla yapılan ve ekonomik değer taşıyan harcamaların izlenmesi için kullanılır. Yukarıda açıklanan nedenlerle, Araştırma Enstitüleri Islahçı Haklarının hakların kesinleşmesiyle 260 Haklar Hesabında, sözleşmelerle devredilen bu haklar dolayısıyla doğan işletme alacaklarının ilgili Alacak Hesaplarında muhasebeleştirilmek suretiyle takibi gerektiği değerlendirilmiştir. Kamu idaresi cevabında; “Döner Sermayeli İşletmeler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliğinin 222 nci maddesinde, "Haklar hesabı, bedeli karşılığı edinilen imtiyaz, patent, lisans, ticari marka ve unvan gibi hukuki tasarruflar ile belirli alanlarda tanınan kullanma ve yararlanma gibi hak ve yetkiler dolayısıyla yapılan ve ekonomik değer taşıyan harcamaların izlenmesi için kullanılır." denmektedir. Islahçı hakkı döner sermaye işletmelerinin bir geliridir. Bu nedenle, yıllara yaygın ıslahçı hakkı gelirinin 480-Gelecek Yıllara Ait Gelirler Hesabında takip edilmesinin gerektiği

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 84 düşünülmektedir” denilmiştir. Sonuç olarak; İdare cevabının ilk bölümünde bulguda yer verilen haklar hesabının tanımı yapılmış, ikinci bölümünde ıslahçı hakkının döner sermaye işletmelerinin bir geliri olduğu, bu nedenle, yıllara yaygın ıslahçı hakkı gelirinin 480-Gelecek Yıllara Ait Gelirler Hesabında takip edilmesinin gerektiği ifade edilmiş ise de 480 Gelecek yıllara ait gelirler hesabının niteliği Döner Sermayeli İşletmeler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliğinin 357 nci maddesine belirtilmiştir. Buna göre bu hesap peşin tahsil edilen ve cari dönem içinde ilgili gelir hesaplarına kaydedilmemesi gereken gelecek yıllara ait gelirlerin izlenmesi için kullanılır. Açıklanan nedenlerle Araştırma Enstitülerinde oluşan Islahçı Haklarına ilişkin ekonomik değerin kesinleşmesi halinde bir taraftan bu değer 260 Haklar Hesabında muhasebeleştirilirken diğer taraftan sözleşmelerle devredilen bu haklar dolayısıyla doğan işletme alacaklarının ilgili Alacak Hesaplarında muhasebeleştirilmek suretiyle takibi gerektiği değerlendirilmiştir. BULGU 7: 5996 Sayılı Kanun Kapsamında Hizmet Alımı Yoluyla Çalıştırılan Yetkilendirilmiş Veteriner Hekimlerin Maaş Ödemelerinin Döner Sermaye İşletmelerince Karşılanması 5996 Sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı Gıda ve Yem Kanununun “Tanımlar" başlıklı 3 ncü maddesi 53 ncü paragrafında resmi veteriner hekim, 81 nci paragrafında da yetkilendirilmiş veteriner hekim tanımı yapılmıştır. "53) Resmî veteriner hekim: Bu Kanun kapsamında verilen görevleri Bakanlık adına yapan Bakanlık personeli veteriner hekimi,” "81) Yetkilendirilmiş veteriner hekim: Bakanlıkta görevli veteriner hekimler dışında, verilecek resmî görevleri yürütmek üzere Bakanlık tarafından, Yetkilendirilmiş veteriner hekimi,” İfade edeceği belirtilmiştir. Yine aynı Kanun'un "Yedinci Kısım, Resmi Kontroller, Birinci Bölüm, Resmi Kontroller, İtiraz Hakkı, Resmi Sertifikalar, Resmi Kontrol Sonucu Uygun Olmayan Canlı Hayvan ve Ürünler ile Laboratuvarlar Resmi kontroller, itiraz hakkı ve resmi sertifikalar” başlıklı 31 nci maddesi 8 nci fıkrasında; "(8) Bakanlık, kesimhanelerde, kesim öncesi ve sonrası muayeneler ile et parçalama işlemi yapılan yerlerde muayeneleri ve diğer resmi kontrolleri yapmak üzere, resmî veteriner

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 85 hekim veya yetkilendirilmiş veteriner hekim görevlendirir." İfadesi bulunmaktadır. Kanunda yapılan resmi veteriner hekim tanımı, özellikle belediye kesimhanelerinde belediyelerde devlet memuru olarak çalışmakta olan veteriner hekimleri resmi kontrol yapamaz hale getirdiğinden Bakanlığın kadrolu veteriner hekim, sayısı yetersiz olduğundan taşeron firma üzerinden veteriner hekim çalıştırılmaya yönelinmiştir. Belediyelerde çalışmakta olan devlet memuru veteriner hekimlerin üzerinde taşeron veteriner hekimler yetkili kılınmıştır. Tablo 6:Hizmet Alımı Yoluyla Çalıştırılan İşletme Bazında Yetkilendirilmiş Veteriner Hekimler Tablosu Taşeron firma aracılığı ile yetkilendirilmiş veteriner hekimlerin hangi koşullarda çalışacağı, ücretlerinin ne olacağı, nereden temin edileceği konularında bir açıklık bulunmadığından, hizmet alımı yolu ile yetkilendirilmiş veteriner hekim (taşeron) personel istihdamına yönlendirilen Bakanlık birimlerinde sorunlar oluştuğu ilgili yerlerdeki veteriner hekimler odası tarafından özellikle ücret ve çalışma, izin belgeleri yönlerinde davalar açıldığı görülmüştür. Yetkilendirilmiş veteriner hekimlerin giderlerinin döner sermaye işletmelerinden karşılanması nakit sıkıntısı olan işletmeler için zorluk yarattığı gibi resmi kontrollerden alınması gereken döner sermaye ücretlerinin hesabında da yetkilendirilmiş veteriner hekim ücretleri nedeni ile bir maliyet hesaplama sıkıntısına yol açtığı değerlendirilmektedir. Kamu idaresi cevabında; “Konu hakkında il müdürlüklerine gerekli talimat verilecektir”. Denilmiştir. SIRA NO İL MÜDÜRLÜKLERİ KADROLU GÖREVLİ VETERİNER HEKİM SAYISI TARGEL (VETERİNER HEKİM) PERSONELİ SAYISI DÖNER SERMAYEDEN MAAŞ ÖDEMESİ YAPILAN YETKİLENDİRİLMİŞ PERSONEL SAYISI YETKİLENDİRİLMİŞ VETERİNER HEKİM PERSONEL GİDER TOPLAMI KESİMHANELERDEN VE MEZBAHALARDAN ELDE EDİLEN GELİR TOPLAMI 1 Afyonkarahisar İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 56 78 15 854.991,00 278.269,96 2 Ağrı İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 33 63 1 51.919,67 25.004,00 3 Amasya İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 22 33 2 116.844,02 64.482,19 4 Balıkesir İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 86 84 15 979.054,37 561.887,48 5 Bolu İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 21 26 6 388.662,60 385.379,78 6 Burdur İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 30 41 2 160.225,48 76.722,56 7 Edirne İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 28 18 4 79.767,00 38.750,00 8 Elazığ İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 51 56 3 128.196,50 81.245,47 9 İzmir İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 126 87 9 597.061,53 378.160,17 10 Kahramanmaraş İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 46 61 3 181.864,08 83.120,23 11 Muğla İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 41 49 5 274.000,00 94.476,00 12 Nevşehir İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 17 26 3 171.419,25 7.603,20 13 Samsun İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 47 79 3 158.281,19 179.009,08

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 86 Sonuç olarak; İdarece verilen cevapta bulgumuz kabul edilerek, bulguda yer verilen hususlar doğrultusunda çalışma yapılacağı, Bakanlıkça işletmelerin talimatlandırılarak uygulamaya yönelik tedbir alınacağı değerlendirilmektedir. BULGU 8: Döner Sermaye İşletmesinde Çalışan Personele Ödenen Üretimi Teşvik Primi Uygulamasının Gözden Geçirilmesi 969 sayılı Döner Sermaye Verilmesi Hakkında Kanun'un 3 üncü maddesi uyarınca, elde edilen kârın en fazla %80 inin Üretimi Teşvik Primi (ÜTP) olarak, işletme bünyesinde çalışan ve 657 sayılı Devlet Memurları Kanununa tâbi personele katkıları oranında, Kanun ve Döner Sermaye İşletmeleri Uygulama Yönetmeliğinin 40, 41 ve 42 nci maddelerinde belirtilen kriterlere göre ödeneceği hükme bağlanmıştır. Döner sermaye işletmelerinde ÜTP ödemesiyle ilgili yapılan denetimlerde, bazı işletmelerde aşağıda belirtilen mevzuata aykırı uygulamalar tespit edilmiştir;

• Üretimi teşvik primi dağıtımında esas alınan iş hacmi, görev mahalli, personelce fiilen yürütülen görev, çalışılan gün sayısı, görevin önem ve güçlüğü kriterlerine ilişkin puanlamalarda, Yönetmelik hükümlerine yeteri kadar uyulmadığı,
• Bazı işletmelerde alınan primler banka hesabına yatırılmayıp, mutemet tayin edilerek kasadan dağıtıldığı,
• Sayman maaşlarının genel bütçeden ödemek suretiyle döner sermaye giderlerinin azaltıldığı,
• Memurlara verilen üretimi teşvik primi ödemesi yapıldıktan sonra, 375 sayılı KHK'nin Ek Madde 9'da değişiklik yapılmasına dair 666 sayılı KHK hükümleri gereğince ek ödemeyle ilgili yapılacak mahsuplaşma ve matrah tespiti için işletmelerce memurun maaş aldığı muhasebe birimine bildirim yapılmadığı ya da geç yapıldığı, bu suretle muhasebe birimlerince ÜTP alan personelin maaş ödemelerinde, prim ödemelerinin gelir vergisi matrahına hiç dahil edilmediği ya da (aylar sonra) üst vergi dilimine ulaşılması beklenerek hem geç hem de net tutar üzerinden ya da eksik tutar üzerinden vergi matrahına dahil edildiği,
• Bu kapsamda bazı işletmelerde ÜTP alan personelin maaş hesaplarında ek ödemeyle ilgili mahsuplaşmaları taksitlere bölünerek ay ay yapıldığı,
• Yıl sonunda mahsuplaşmanın tamamlanamadığı, mahsuplaşma tamamlanmadan ek ödeme verilmeye başlanıldığı,
• Bir kısım personelin aldıkları ÜTP nin tamamını maliye veznesine iade ederek, ek

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 87 ödeme almayı tercih ettiği, tespit edilmiştir. Yapılan bu uygulamalarla, hem belirtilen Kanun ve Yönetmelik hükümlerine aykırılıkların oluşmasına hem de 375 sayılı KHK (değişik 666 sayılı KHK)'de belirtilen ek ödemeden mevzuata uygun mahsup işlemlerinin yapılamamasına neden olunduğu değerlendirilmiştir. Tablo 7: 2015 yılına ilişkin Konsolide Bilançoda ÜTP’ye ilişkin bilgiler Dönem Kârı Geçmiş Yıllar Zararı Dağıtılan Üretim Teşvik Primi Sermayeye İlave Edilen Hazineye Yatan Ekstra Hazineye Yatan Pers. Sayısı 150.673.645,62 1.955.933,80 97.698.352,54 331.037,31 35.978.663,49 15.816.639,33 39.223 969 sayılı Kanun uyarınca ödenmekte olan Üretimi Teşvik Primi, 375 Sayılı KHK karşısında “teşvik” olmaktan çıkmış, vergi matrahı ve dilimini yükseltmesi nedeniyle cazip tarafı kalmadığı anlaşılmıştır. Ayrıca, 375 Sayılı KHK de yapılan düzenleme ile işletme müdürleri üretimi teşvik priminden yararlanmayıp ek ödemeyi tercih etmektedirler. Bakanlık Döner Sermaye Uygulama Yönetmeliğinin günün şartlarına ve Bakanlığın vizyonuna uygun olarak gözden geçirilerek, Üretimi Teşvik Priminin amacına uygun hale getirilmesi, işletmelerin bağlı bulunduğu birimin tanımlanması, işletmelerin yeterli sayı ve nitelikte personel ile işlevsel hale getirilmesi, diğer kurumlardaki uygulamalarla yeknesaklık sağlanmasının uygun olacağı değerlendirilmektedir. Kamu idaresi cevabında; “969 sayılı Kanun ve bu Kanuna bağlı Döner Sermaye İşletmeleri Uygulama Yönetmeliğinde gerekli değişikliğin yapılması düşünülmekte olup, söz konusu öneriler dikkate alınacaktır.”denilmiştir. Sonuç olarak; İdarece verilen cevapta bulgumuz kabul edilerek, bulguda yer verilen hususlar doğrultusunda çalışma yapılacağı belirtilmektedir. 969 Sayılı Kanun uyarınca ödenmekte olan Üretimi Teşvik Primi, 375 Sayılı K.H.K. ile “teşvik” olmaktan çıkmış, vergi matrahı ve dilimini yükseltmesi nedeniyle cazip tarafı kalmamış ek ödeme tercih edilir duruma gelmiştir. Çalışma hayatında huzur ve barışı etkileyen önemli bir unsur olması nedeniyle mevzuatın gözden geçirilerek Üretimi Teşvik Primi ödemelerinin de bu çerçevede yeniden dengeli, sade ve günün şartlarına uygun bir şekilde düzenlenmesi gerektiği ve diğer kurumlardaki uygulamalarla yeknesaklık sağlanmasının yerinde olacağı değerlendirilmektedir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 88 BULGU 9: Döner Sermaye İşletmelerince Kültür Ve Eğitim Amacı İle Sosyal Amaç Taşımayan Mal Ve Hizmet Teslimlerinde KDV İstisnası Uygulanmak Suretiyle Vergi Kaybına Neden Olunması 3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanununun “Sosyal ve Askeri Amaçlı İstisnalarla Diğer İstisnalar” başlıklı 17/1 maddesinde, belirtilen nitelikteki hizmetleri üreten kurum ve kuruluşlar arasında döner sermayeli işletmeleri de sayılmıştır. Anılan maddenin 1 inci fıkrası “Kültür ve eğitim amacı taşıyan istisnalar” başlığı altında düzenlenmiş olup (a) bendinde; ilim, fen ve güzel sanatları, tarımı yaymak, islah ve teşvik etmek amacıyla yaptıkları teslim ve hizmetler belirtilmiş; Aynı maddenin “Sosyal Amaç Taşıyan İstisnalar” 17/2(a) bendinde “Yukarıda sayılan kurum ve kuruluşların …. veteriner, bakteriyoloji, seroloji ve distofajin laboratuvarları gibi kuruluşların teslim ve hizmetleri istisna kapsamında sayılmıştır. Kanunun madde başlığının “Kültür ve Eğitim Amacı Taşıyan İstisnalar” olması ve kanun başlığının kanun metnine dâhil olması dolayısıyla, kanun maddesi yorumlanırken bir bütün olarak başlığıyla birlikte değerlendirilmesi gerekmektedir. Buna göre ilim, fen ve güzel sanatları, tarımı yaymak, islah ve teşvik etmek amacıyla yapılan teslim ve hizmetlerin kültür ve eğitim amacı taşıması gerekir. Yine 17 nci maddesinin 2 nci fıkrasının başlığı “Sosyal Amaç Taşıyan İstisnalar” olması nedeniyle, maddenin altında sayılan kurumlar tarafından verilen hizmetler ve teslimlerin KDV den istisna olabilmesi için sosyal amaç taşıyan mal ve hizmet teslimi olması gerekir. Maliye Bakanlığı Gelir İdaresi Başkanlığının 8.8.2011 tarih 60 Seri Nolu KDV Sirkülerinin 3.6.3. sırasında “Tarımı yaymak ıslah ve teşvik etmek”; toprak analizleri, tarla denemeleri, zirai araştırmaların yapılması, hububat sebze ve meyve üzerine yapılan araştırma, inceleme ve ıslah çalışması, zirai mahsullerin muayene edilmesi, fumigasyona tabi tutulması; damızlık tohum ve hayvan yetiştirilmesi, orman yollarının yapılması, damızlık hayvan, damızlık fide, fidan, bağ çubuğu, tohum ve faydalı böcekler gibi teslim ve hizmetleri kapsamında sayılmaktadır. “Gıda Kontrol Laboratuvarlarının Kuruluş, Görev, Yetki ve Sorumlulukları İle Çalışma Usul ve Esaslarının Belirlenmesine Dair Yönetmeliğin” 9 uncu maddesinde

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 89 Laboratuvarın görevi; bu Yönetmelik kapsamında belirtilen ürünlerde Bakanlık il müdürlüklerince ithalat, ihracat, denetim ve benzeri amaçlar için gönderilen numunelerin analizlerini, diğer kamu kurumlarından gönderilen numunelerde resmi istek analizlerini, üniversiteler gibi kurum ve kuruluşların, şahıs veya firmaların özel istek analizlerini, araştırma geliştirme ve proje analizlerini raporlarında belirtmek kaydı ile yapmaktır. “Zirai Karantina Döner Sermaye İşletmelerince Uygulanmakta Olan Zirai Karantina Yönetmeliğinin” 2 nci maddesi gereği, ithale mani bitki zararlısı organizmaların belirlenmesi, bitki, bitkisel ürün ve zararlı organizma taşıması ihtimali bulunan diğer maddelerin serbest bölgeler dâhil olmak üzere Ülkemize giriş, çıkış ve transit geçişlerinde tabi olacakları şartları ve yapılacak resmi kontroller zirai Karantina Müdürlükleri laboratuvarlarında yapılmaktadır. Oysa, Kültür ve Eğitim Amacı ile Sosyal Amaç Taşımayan ve istisna kapsamında bulunmayan diğer mal ve hizmet teslimlerinin bir kısmına istisna uygulanarak gelir kayıplarına neden olunduğu görülmektedir. Döner Sermaye İşletmelerince verilen tüm hizmet ve teslimler KDV istisnası kapsamında olmayıp sadece Kültür ve Eğitim Amacı ile Sosyal Amaç Taşıyan, mal ve hizmet teslimlerine Katma Değer Vergisi istisnası uygulanması gerektiği değerlendirilmiştir. Kamu idaresi cevabında; “Konu hakkında Maliye Bakanlığı Gelir İdaresi Başkanlığından görüş istenecektir.” Sonuç olarak; İdare cevabında bulgumuzla ilgili olarak Maliye Bakanlığı Gelir İdaresi Başkanlığından görüş isteneceği belirtilmiştir. Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı’na bağlı Döner Sermaye İşletmelerince verilen tüm hizmet ve teslimler KDV istisnası kapsamında olmayıp sadece Kültür ve Eğitim Amacı ile Sosyal Amaç Taşıyan, mal ve hizmet teslimlerine Katma Değer Vergisi istisnası uygulanması gerektiği değerlendirilmiştir BULGU 10: Elektrik, Su Ve Doğalgaz Abonelikleri İçin Ödenen Depozitoların 226 Verilen Depozito Ve Teminatlar Hesabında Takip Edilmemesi Döner Sermayeli İşletmeler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliğinin 36 ncı maddesinde, bir işletmenin bir kamu idaresi veya diğer üçüncü kişilerle olan karşılıklı ekonomik ilişkileri veya işletmenin kendi içinde muhasebe işlemi olarak değerlendirilmesi ve raporlanması gereken ve para cinsinden ifade edilebilen her türlü işlemi muhasebe işlemi olarak tanımlanmıştır.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 90 Muhasebe işlemi; karşılıklı yükümlülük doğuran mübadele ilişkisi, bir mal veya hizmetin karşılıksız olarak başka bir kuruma veya diğer üçüncü kişilere devri, işletmenin kendi içinde muhasebe işlemi olarak değerlendirilmesi gereken ve para cinsinden ifade edilebilen amortisman hesaplanması, yeniden değerleme yapılması, stokların kullanılması ve benzeri şekillerde gerçekleşir. Anılan yönetmeliğin 178 ve 179 uncu maddelerinde ise 226 kodlu verilen depozito ve teminatlar hesabının, işletmece üçüncü kişilere karşı bir işin yapılmasının üstlenilmesi veya bir sözleşmenin ya da diğer işlemlerin karşılığı olarak geri alınmak üzere verilen bir yıldan uzun süreli depozito ve teminat niteliğindeki değerlerin izlenmesi için kullanılacağı belirtilmektedir. Bu hesaba sadece nakit olarak verilen depozito ve teminatlar kaydedilir. Yapılan denetimlerde, Elektrik, Su ve Doğalgaz Abonelikleri Dolayısıyla Ödenen Depozitoların 226 Verilen Depozito ve Teminatlar Hesabında Takip Edilmediği görülmüştür. Yönetmeliğin anılan hükmü gereği Elektrik, Su ve Doğalgaz abonelikleri için ödenmekte olan abonelik bedellerinin 226 verilen depozito ve teminatlar hesabında muhasebeleştirilerek takip edilmesi gerektiği değerlendirilmektedir. Kamu idaresi cevabında; “Konu hakkında, Bakanlığımız döner sermaye işletmelerine gerekli talimat verilecektir.” Denilmiştir. Sonuç olarak; İdare cevabında bulguya itirazda bulunulmamış olup, konu hakkında, Bakanlık döner sermaye işletmelerine, gerekli talimatın verileceği belirtilmiştir. Bu nedenle Elektrik, Su ve Doğalgaz abonelikleri için ödenmekte olan abonelik bedellerinin 226 verilen depozito ve teminatlar hesabında muhasebeleştirilerek takip edilmesi gerektiği değerlendirilmiştir. BULGU 11: İş Kanununa Tabi Çalışan Personel İçin Kıdem Tazminatları Karşılıklarının Ayrılmaması Ve İlgili Hesaplarda Takip Edilmemesi Döner Sermaye İşletmeleri bünyesinde 1475 sayılı İş Kanunu’nun 14 üncü maddesi uyarınca kıdem tazminatı alma hakları bulunan personelin kıdem yılları esas alınarak, idare tarafından faaliyet dönemi ve sonraki dönemleri olmak üzere, vadelerine göre ayrılıp ödenmesi öngörülen kıdem tazminatı tutarlarının “372- Kıdem Tazminatı Karşılığı Hesabı” ve “472- Kıdem Tazminatı Karşılığı Hesabı” nda izlenmediği görülmüştür.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 91 Kıdem tazminatı karşılığı hesabı, belirlenecek esaslar çerçevesinde ayrılan ve bir yıl içinde ödeneceği öngörülen kıdem tazminatları karşılıklarının izlenmesi için kullanılmaktadır. Döner Sermayeli İşletmeler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği’ nin 311 inci maddesinde, kıdem tazminatı karşılığı hesabı, belirlenecek esaslar çerçevesinde ayrılan ve bir yıl içinde ödeneceği öngörülen kıdem tazminatları karşılıklarının izlenmesi için kullanılacağı; 354 üncü maddesinde ise hesabın niteliği, kıdem tazminatı karşılığı hesabı, belirlenecek esaslar dâhilinde ayrılan bir yıldan uzun vadeli kıdem tazminatı karşılıklarının izlenmesi için kullanılacağı belirtilmiştir. Aynı Yönetmeliğin " Temel Muhasebe Kavramları” başlıklı 29 uncu maddesinde; döner sermeyeli işletmelerin muhasebesi, muhasebe ilke ve kurallarının dayanağını oluşturan dönemsellik ve ihtiyatlılık kavramlara göre yürütüleceği belirtilmiştir. Dönemsellik; “İşletmelerin faaliyetleri, belirli dönemlerde raporlanır ve her dönemin faaliyet sonuçları diğer dönemlerden bağımsız olarak saptanır.”; İhtiyatlılık; “Muhasebe uygulamasında muhtemel risklere ve olaylara karşı bu Yönetmelikte belirtilen durumlarda karşılık ayrılır. Faaliyet sonucunu değiştirmeye yönelik olarak gizli yedekler ya da gereğinden fazla karşılık ayrılamaz.” şeklinde tanımlanmıştır. Yukarıda belirtilen mevzuat hükümleri gereğince, 1475 sayılı Kanun kapsamında çalıştırılan personel için kıdem tazminatı karşılığı ayrılarak, 372 ile 472 no.lu Kıdem Tazminatı Karşılığı hesaplarında muhasebeleştirilmesi gerektiği değerlendirilmektedir. Kamu idaresi cevabında; “Bakanlığımız döner sermaye işletmelerine gerekli talimat verilecektir.”denilmiştir. Sonuç olarak; İdare tarafından verilen cevapta bulguda yer verilen hususlar doğrultusunda gerekli işlemlerin tesis edilebilmesi için Bakanlığın döner sermaye işletmelerine gerekli talimatın verileceği belirtilmiştir. Takip eden denetim yılında da gerçekleştirilecek eylemlerin izlenmesi gerektiği bu itibarla; Bulgu 19’un Ek-5: İzlenecek Hususlar bölümüne alınması uygun olur. BULGU 12: İşletmelerce Edinilen Taşınırların Kayıtlara Alınmasında, Verilmesinde Ve İzlenmesinde Taşınır Mal Yönetmeliği Hükümlerine Uyulmaması 5018 Sayılı Kamu Mali Yönetim Ve Kontrol Kanunun 44 üncü maddesine göre, genel yönetim kapsamındaki kamu idarelerince, taşınır ve taşınmaz edinilmesi, yönetilmesi,

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 92 trampası, elden çıkarılması, ecrimisilin tahsil ve takibinde izlenecek yöntem, Devletin hüküm ve tasarrufu altındaki yerlerin yönetimi ve korunması, işgalli malların tahliyesi gibi hususlar ilgili kanunlarında düzenlenir. Bu malların kaydı ile taşınırların muhafazası, kullanımı, mal yönetim hesabının verilmesi ve mal yönetim sorumlularıyla bunlar adına görev yapacak olanların belirlenmesine ilişkin usûl ve esaslar, Maliye Bakanlığınca hazırlanacak ve Bakanlar Kurulu tarafından çıkarılacak yönetmeliklerle belirlenir. Anılan madde hükmüne dayanılarak 28/12/ 2006 tarihli ve 2006/11545 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı eki Taşınır Mal Yönetmeliği 18.01.2007 tarihli 26407 sayılı Resmi Gazetede yayınlanmak suretiyle yürürlüğe girmiştir. Gıda, Tarım Ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri Uygulama Yönetmeliğinin 49 uncu maddesine göre, bu yönetmelikte hüküm bulunmayan hususlarda Taşınır Mal Yönetmeliği hükümleri uygulanacaktır. Bu nedenle Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri, işletmelerce edinilen taşınırların kayıtlara alınmasında, verilmesinde ve izlenmesinde 28/12/ 2006 tarihli ve 2006/11545 sayılı Bakanlar Kurulu Kararıyla yürürlüğe konulan Taşınır Mal Yönetmeliği kapsamındadır. Yapılan denetimlerde, işletmelerce edinilen taşınırların kayıtlara alınmasında, verilmesinde ve izlenmesinde anılan Taşınır Mal Yönetmeliği hükümlerine uyulmadığı görülmüştür. Açıklanan nedenlerle, kaynağına ve edinme yöntemine bakılmaksızın kamu idarelerine ait taşınır malların kaydı, muhafazası ve kullanımı ile yönetim hesabının verilmesi, merkez ve taşrada taşınır yönetim sorumlularıyla bunlar adına görev yapacak olanların belirlenmesi ve kamu idareleri arasında taşınırların bedelsiz devrine ilişkin Taşınır Mal Yönetmeliğinde belirlenen esas ve usullere uyulması gerektiği değerlendirilmektedir. Kamu idaresi cevabında; “Taşınır Mal Yönetmeliğinin "Kapsam" başlıklı 2 nci maddesinin üçüncü fıkrasında, " Kapsamdaki idarelerin bünyesinde bulunan fabrika, imalathane ve benzeri üretim yerlerinde kullanılan ilk madde ve malzemeler ile yarı mamul ve mamul maddeler hakkında bu Yönetmelik hükümleri uygulanmaz. Bunlar hakkında kendi düzenleyici işlemlerinde belirlenen esas ve usuller uygulanır." hükmüne yer verilmiştir.” Denilmiştir. Sonuç olarak; İdare cevabında Taşınır Mal Yönetmeliğinin "Kapsam" başlıklı 2 nci maddesinin üçüncü fıkrasında, "Kapsamdaki idarelerin bünyesinde bulunan fabrika, imalathane ve benzeri üretim yerlerinde kullanılan ilk madde ve malzemeler ile yarı mamul ve

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 93 mamul maddeler hakkında bu Yönetmelik hükümleri uygulanmaz. Bunlar hakkında kendi düzenleyici işlemlerinde belirlenen esas ve usuller uygulanır." hükmüne yer verildiği belirtilmiştir. Bulgu konunu husus ilk madde ve malzemeler ile yarı mamul ve mamul maddelerle ilgili olmayıp, Döner Sermaye İşletmeleri’nce edinilen taşınırların kayıtlara alınması, verilmesi ve izlenmesi ile ilgilidir. Açıklanan nedenlerle kaynağına ve edinme yöntemine bakılmaksızın kamu idarelerine ait taşınır malların kaydı, muhafazası ve kullanımı ile yönetim hesabının verilmesi, merkez ve taşrada taşınır yönetim sorumlularıyla bunlar adına görev yapacak olanların belirlenmesi ve kamu idareleri arasında taşınırların bedelsiz devrine ilişkin Taşınır Mal Yönetmeliğinde belirlenen esas ve usullere uyulması gerektiği değerlendirilmiştir. BULGU 13: Teminat Mektuplarının Güncel Olarak Kayıtlara Yansıtılmaması, Teminatların Sözleşme Tutarlarındaki Artışa Paralel Güncellenmemesi 5018 sayılı Kamu Mali Yönetim ve Kontrol Kanunu’nu 61 inci maddesinde; muhasebe hizmeti; gelirlerin ve alacakların tahsili, giderlerin hak sahiplerine ödenmesi, para ve parayla ifade edilebilen değerler ile emanetlerin alınması, saklanması, ilgililere verilmesi, gönderilmesi ve diğer tüm malî işlemlerin kayıtlarının yapılması ve raporlanması işlemleri olduğu, aynı Kanunun 1 inci maddesinde ise hesap verebilirliği ve mali saydamlığı sağlamak üzere tüm mali işlemlerin muhasebeleştirilmesi ve raporlanması gerektiği hüküm altına alınmıştır. Döner Sermayeli İşletmeler Bütçe Ve Muhasebe Yönetmeliği’nin 36 ıncı maddesinde ise bir işletmenin bir kamu idaresi veya diğer üçüncü kişilerle olan karşılıklı ekonomik ilişkileri veya işletmenin kendi içinde muhasebe işlemi olarak değerlendirilmesi ve raporlanması gereken ve para cinsinden ifade edilebilen her türlü işlem muhasebe işlemidir. Muhasebe işlemi; karşılıklı yükümlülük doğuran mübadele ilişkisi, bir mal veya hizmetin karşılıksız olarak başka bir kuruma veya diğer üçüncü kişilere devri, işletmenin kendi içinde muhasebe işlemi olarak değerlendirilmesi gereken ve para cinsinden ifade edilebilen amortisman hesaplanması, yeniden değerleme yapılması, stokların kullanılması ve benzeri şekillerde gerçekleşir. Aynı Yönetmeliğin 524, 525, 526, 527 ve 528. maddelerinde 900 Alınan Teminatlar Hesabı düzenlenmiştir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 94 “90 Teminat alınan değerler MADDE 524 - (1) Teminat alınan değerler hesap grubu; teminat ve depozito olarak geçici, kesin ve avans teminatı karşılığı alınan banka teminat mektupları, hazine bonosu ve devlet tahvili gibi nakit dışındaki değerlerin izlenmesi için kullanılır.” denilmektedir. Teminat Mektuplarının 900 Alınan Teminatlar Hesabına güncel olarak yansıtılması sağlanmalıdır. Diğer taraftan 84/8213 Sayılı Döner Sermayeli Kuruluşlar İhale Yönetmeliğinin 47. maddesi gereğince Taahhüdün, sözleşme ve şartname hükümlerine uygun olarak yerine getirilmesini sağlamak amacıyla, sözleşme yapılmasından önce müteahhit veya müşteriden ihale bedeli üzerinden hesaplanmak suretiyle % 6 oranında kesin teminat alınmaktadır. Islah hakkı satış sözleşmeleri birden fazla yılı kapsamakta olup, ıslah hakkı tohumluk satış tutarları üzerinden belirli bir yüzde şeklinde belirlenmektedir. Sözleşmenin yapıldığı yılı takip eden yıllarda tohumluk birim fiyatı yükseldiği için ihale bedeli artış göstermektedir. İhale bedelindeki bu artış nedeniyle 2886 sayılı Devlet İhale Kanunun 54 ve Döner Sermayeli Kuruluşlar İhale Yönetmeliğinin 47 ve 70. maddeleri gereğince artan ihale bedeli üzerinden ilave %6 kesin teminat alınmalıdır. Açıklanan nedenlerle Teminat Mektuplarının 900 Alınan Teminatlar Hesabına güncel olarak yansıtılması, Islahçı Hakkı Satış Sözleşmeleri Dolayısıyla Alınan Kesin Teminat Mektuplarının sözleşme tutarlarındaki artışa paralel güncellenmesi gerektiği değerlendirilmektedir. Kamu idaresi cevabında; "Konu hakkında, Bakanlığımız döner sermaye işletmelerine gerekli talimat verilecektir."denilmiştir. Sonuç olarak; İdare cevabında bulgumuza katılmış olup, konu hakkında, Bakanlık döner sermaye işletmelerine gerekli talimatın verileceği belirtilmiştir. Açıklanan nedenlerle Teminat Mektuplarının 900 Alınan Teminatlar Hesabına güncel olarak yansıtılması, Islahçı Hakkı Satış Sözleşmeleri dolayısıyla Alınan Kesin Teminat Mektuplarının sözleşme tutarlarındaki artışa paralel güncellenmesi gerektiği değerlendirilmiştir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 95 BULGU 14: Zarar Eden Döner Sermaye İşletmelerinin Zarar Etmelerini Önleyecek Tedbirlerin Alınmaması Döner Sermaye İşletmelerinin 2012, 2013, 2014 ve 2015 yılları kar/zarar hesaplarının incelenmesinde, 191 Döner Sermaye İşletmesinin 37 adedinin son dört yılda toplam 10.008.104,63 TL zarar ettikleri görülmüştür. Zarar eden işletmelerin zarar tutarları yıllar itibariyle aşağıdaki tabloda gösterilmiştir: Tablo 8: Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmelerinden 2012, 2013, 2014, 2015 Mali Yılında Zarar Edenlerin Karşılaştırılması Sıra İşletme Adı 2012 Yılı Zararı 2013 Yılı Zararı 2014 Yılı Zararı 2015 Yılı Zararı 1 Ankara Şap Enstitüsü Müdürlüğü 15.142,98 461.585,93 438.681,23 205.662,56 2 Ankara Tavukçuluk Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü 272.533,18
3 Ankara Uluslararası Tarımsal Eğitim Merkezi Müdürlüğü 10.792,90 8.223,07 4 ARTVİN İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 10.651,89 5 Aydın/Erbeyli İncir Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü 27.970,05 13.421,08
6 AYDIN/Nazilli Pamuk Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü 61.887,15 7 Balıkesir/Bandırma Koyunculuk Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü 393.175,82
8 BİLECİK El Sanatları Eğitim Merkezi Müdürlüğü 2.078,90 9 BOLU Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü 43.556,51 10 Bursa Gıda ve Yem Kontrol Merkez Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü 189.617,61
11 ÇANAKKALE Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü 92.714,94 12 DENİZLİ Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü 9.429,52 13 Destek Hizmetleri Dairesi Başkanlığı 3.364.141,49
14 Diyarbakır GAP Uluslararası Tarımsal Araştırma ve Eğitim Merkezi Müdürlüğü 352,11 10.231,05
15 Diyarbakır İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 15.258,68
16 DÜZCE İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 227.943,21 17 Erzurum Veteriner Kontrol Enstitüsü Müdürlüğü 9.162,55
18 Eskişehir Geçit Kuşağı Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü 413.188,90 271.242,03
19 Eskişehir Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü 12.276,97
20 Iğdır İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 19.107,06

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 96 21 İzmir Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü 940.156,76
22 İzmir/Menemen Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü 219.741,44 67.066,85 23 İzmir/Menemen Ulusararası Tarımsal Araştırma ve Eğitim Merkezi Müdürlüğü 15.637,83 15.107,51
24 Kastamonu El Sanatları Eğitim Merkezi Müdürlüğü 15.303,22 3.130,42 2,14 25 Kilis İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 36.059,69
26 Konya Bahri Dağdaş Uluslararası Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü
210.263,73 1.250.177,72 27 Konya Toprak Su ve Çölleşme ile Mücadele Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü 4.045,83
28 Konya Veteriner Kontrol Enstitüsü Müdürlüğü 62.040,13 6.487,64
29 Manisa Bağcılık Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü 19.499,92
30 Manisa Beydere Tohum Sertifikasyon Test Müdürlüğü 26.541,17
31 Samsun Karadeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü 60.295,17
32 Samsun Veteriner Kontrol Enstitüsü Müdürlüğü 73.573,03 12.983,49
33 Sivas El Sanatları Eğitim Merkezi Müdürlüğü 1.742,33 1.235,16 34 Şanlıurfa GAP Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü 49.304,38
35 Şırnak İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü 62.012,02 217.171,64
36 Tekirdağ Gıda Kontrol Laboratuvar Müdürlüğü 33.448,88
37 Trabzon Su Ürünleri Merkez Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü 5.047,16
Toplam 2.456.770,40 1.119.161,08 4.451.543,53 1.980.629,62 Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri Uygulama Yönetmeliği’ nin Tasfiye ve Devir İşlemleri başlıklı 50 nci maddesinde, çeşitli nedenlerle 3 yıl üst üste devamlı zarar eden ve birikmiş zararların tutarı ödenmiş sermaye limitinin iki katını aşmış bulunan işletmeler ile 2 yıl üst üste faaliyette bulunmayan işletmelerin durumlarının bir raporla tespit edilerek, faaliyetine Bakan Oluru ile son verilebileceği belirtilmektedir. Açıklanan nedenlerle, yukarıdaki tabloda belirtilen zarar eden işletmelerin zarar etmelerini önleyecek önlemlerin alınması gerektiği değerlendirilmektedir. Kamu idaresi cevabında; “Araştırma enstitülerin bazı yıllar itibariyle zarar ediyor gibi görünme sebepleri; mevsimsel hava ve iklim şartlarının beklenen değerlerin üzerinde olması üretimi olumsuz etkilemektedir ve döner sermayeden çalıştırılan kadrolu ve hizmet

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 97 alımı yöntemi ile çalıştırılan işçilerin maaşlarının döner sermayeden ödenmesinden kaynaklanmaktadır. Durumun düzeltilebilmesi için Maliye Bakanlığı nezdinde söz konusu personelin maaşlarının genel bütçeden ödenmesi için girişimlerde bulunulmuştur. Döner sermayeden çalıştırılan işçilerin genel bütçeden çalıştırılması halinde her hangi bir zarar söz konusu olmayacaktır. İşletmelerin zarar etmemesi için gerekli tedbirler alınacaktır.”Denilmiştir. Sonuç olarak; İdare cevabında Araştırma enstitülerin bazı yıllar itibariyle zarar ediyor gibi görünme sebeplerinin; mevsimsel hava ve iklim şartlarının beklenen değerlerin üzerinde olmasından ve döner sermayeden çalıştırılan kadrolu ve hizmet alımı yolu ile çalıştırılan işçilerin maaşlarının döner sermayeden ödenmesinden kaynaklandığını belirtmektedir. zaten bu işçilerin ücretlerini döner sermayeden almaları 969 SayılıKanun gereğidir. Döner sermaye işletmeleri eliyle yürütülen hizmetlerin önemi de dikkate alınarak, bu hizmetlerin etkili ve verimli bir şekilde yürütülebilmesi esas alınmalı ve bu amaçla zarar etmemeleri için gerekli tedbirler alınmalıdır. BULGU 15: İdari Düzenlemelere Dayanılarak Döner Sermaye İşletmelerinin Bazı Hizmetleri 4736 Sayılı Kanuna Aykırı Olarak Bedelsiz Vermeleri; 4736 sayılı Kamu Kurum ve Kuruluşlarının Ürettikleri Mal Ve Hizmet Tarifeleri İle Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanunun 1 nci maddesinde; “Genel bütçeye dahil daireler ile katma bütçeli idareler, bunlara bağlı döner sermayeli kuruluşlar, kanunla kurulan fonlar, kefalet sandıkları, sosyal güvenlik kuruluşları, genel ve katma bütçelerin transfer tertiplerinden yardım alan kuruluşlar, kamu iktisadi teşebbüsleri ve bağlı ortaklıkları ile müesseseleri, il özel idareleri ve belediyeler ile bunların kurdukları birlik, müessese ve işletmeler, özel bütçeli kuruluşlar, özelleştirme işlemleri tamamlanıncaya kadar, 24.11.1994 tarihli ve 4046 sayılı Kanuna tâbi kuruluşlar ve özel hukuk hükümlerine tâbi, kamunun çoğunluk hissesine sahip olduğu kuruluşlar, kamu banka ve kuruluşları ile bunlara bağlı iş yerleri ve diğer kamu kurum ve kuruluşlarınca üretilen mal ve hizmet bedellerinde işletmecilik gereği yapılması gereken ticarî indirimler hariç herhangi bir kişi veya kuruma ücretsiz veya indirimli tarife uygulanmaz…… Bakanlar kurulu birinci fıkra hükmünden muaf tutulacak kişi ve kurumları belirlemeye yetkilidir” denilmektedir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 98 Bu Kanun kapsamında elde edilecek gelirlerden 969 sayılı Tarım ve Köyişleri Bakanlığının Merkez ve Taşra Kuruluşlarına Döner Sermaye Verilmesi Hakkında Kanun ile ilgili olan faaliyet gelirleri, döner sermaye bütçelerine gelir olarak kaydedilmekte ve bu gelirler öncelikli olarak bu Kanun kapsamındaki faaliyetlerin yürütülmesinde kullanılmaktadır. Döner Sermayeli Kuruluşlar İhale Yönetmeliğinin, 63 ncü maddesinde; “,,, Üretilen mal ve hizmetler maliyet bedelinin altında olmamak kaydıyla kuruluşlar tarafından tespit edilecek bedelle ticari usullere göre satılır. ….”, 64 ncü maddesinde ise; “Maliyetten aşağı satış yapmak zorunlu olduğu takdirde durum kuruluşun bağlı olduğu idareye bildirilir. İlgili idarenin birinci derece amiri itasının uygun görüşünden sonra bu Yönetmeliğin 9 uncu maddesi gereğince kurulacak komisyon tarafından tespit edilecek yeni fiyattan satışı yapılır." denilmektedir. GTHB Döner Sermaye İşletmeleri Uygulama Yönetmeliğinin 8 nci maddesinde; (1) İşletmelerin gelirlerinin öncelikle işletmelerin faaliyet alanlarıyla ilgili mal ve hizmetlerin satışlarından elde edilen gelirlerden oluşacağı belirtilmiştir. Aynı Yönetmelikte; “Üretimi yapılan aşı, serum, biyolojik ve kimyasal maddeler ile tahlil, analiz, muayene, kontrol ve sertifika hizmet satış bedeli ilgili Genel Müdürlüğün görüşü alınmak kaydıyla Başkanlıkça belirlenir. Çiftçi kayıt sistemi belgesi, bitkisel ve hayvansal üretime verilen desteklemeler ile teşvik primleri ödemelerinde düzenlenen dosya ve basılı evrak bedelleri Başkanlıkça belirlenir. Fiyatlar mali yılın başından önce yayımlanır. Bu fiyatlar maliyetin altında olamaz….”denilmektedir. Bu itibarla, idari düzenlemelerle döner sermaye işletmelerinin bazı hizmetleri bedelsiz vermekte olduğu ve bu hizmetlerin muhasebeleştirilmedikleri görülmüş olup, yapılan bu uygulamanın yukarıda belirtilen mevzuat çerçevesinde yürütülmesi gerektiği değerlendirilmektedir. Kamu idaresi cevabında; “Döner sermaye işletmelerinin bedelsiz hizmet vermemesi için gerekli talimatlar verilecektir.”denilmiştir. Sonuç olarak; İdarece verilen cevapta bulgumuz kabul edilerek, Bakanlıkça işletmelerin talimatlandırıldığı belirtilmiştir. Döner sermaye işletmelerinin, idari düzenlemelere dayanılarak bedelsiz hizmet vermelerinin 4736 sayılı Kanuna uygun olmadığı değerlendirilmektedir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 99 7. EKLER Ek 1: Kamu İdaresi Mali Tabloları

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 100

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 101 GIDA, TARIM VE HAYVANCILIK BAKANLIĞI Döner Sermaye İşletmeleri 2015 Yılı Konsolide Bilançosu

1. DÖNEN VARLIKLAR 2015 PASİF ( KAYNAKLAR ) 2015 A- Hazır Değerler 194.436.610,38 1- KISA VADELİ YABANCI KAYNAKLAR
   1- Kasa Hesabı 310.165,23 A- Mali Borçlar 2.536.236,00 2- Alınan Çekler Hesabı 27.625,00 1- İşletmeler Arası Mali Borçlar 2.536.236,00 3- Bankalar Hesabı 194.217.220,47 B- Ticari Borçlar 10.005.012,20 4- Verilen Çekler ve Gönderme Emirleri Hesabı (-) 119.247,78 1- Satıcılar Hesabı 8.669.473,05 5- Diğer Hazır Değerler Hesabı 847,46 2- Alınan Depozito ve Teminatlar Hesabı 1.133.606,55 B- Menkul Kıymetler 0,00 3- Diğer Ticari Borçlar Hesabı 201.932,60 1- Hisse Senetleri Hesabı C- Diğer Borçlar 1.507.277,57 2- Kamu Kesimi Tahvil, Senet ve Bonoları Hesabı 0,00 1- Personele Borçlar Hesabı 1.112.014,01 3- Diğer Menkul Kıymetler Hesabı 0,00 2- Diğer Çeşitli Borçlar Hesabı 395.263,56 4- Menkul Kıymet. Değ. Düş. Karşılığı Hesabı (-) D- Alınan Avanslar 6.252.670,43 C- Ticari Alacaklar 9.475.393,56 1- Alınan Sipariş Avansları Hesabı 6.202.213,52 1- Alıcılar Hesabı 8.755.400,33 2- Alınan Diğer Avanslar Hesabı 50.456,91 2- Alacak Senetleri Hesabı 112.580,00 E- Yıllara Yaygın İnşaat ve Onarım Hakedişleri 0,00 3- Alacak Senetleri Reeskontu Hesabı (- ) 0,00 1- Yıllara Yaygın İnşaat ve Onarım Hakediş Bedelleri Hesabı
   4- Banka Kredi Kartlarından Alacaklar Hesabı 268.498,44 F- Ödenecek Vergi ve Diğer Yükümlülükler 55.743.533,73 5- Verilen Depozito ve Teminatlar 134.210,04 1- Ödenecek Vergi ve Fonlar 4.897.070,96 6- Diğer Ticari Alacaklar Hesabı 0,00 2- Ödenecek Sosyal Güvenlik Kesintileri 237.404,55 7- Şüpheli Ticari Alacaklar Hesabı 2.402.510,01 3- Ödenecek Döner Sermaye Yükümlülükleri 17.874.316,86 8- Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı Hesabı (-) 2.197.805,26 4- Ödenecek Döner Sermaye Katkı Payları 465.398,32 D- Diğer Alacaklar 3.411.443,85 5- İstihkaklardan Vergi Borçlarına Karşılık Yapılan Kesintiler 0,00 1- İşletmeler Arası Mâli Borçlardan Alacaklar Hesabı 2.065.000,00 6- İstihkaklardan SGK Prim Borç. Karşılık Yapılan Kesintiler
   3- Personelden Alacaklar Hesabı 609.203,16 7- Merkez Hissesi 32.230.311,27 3- Diğer Çeşitli Alacaklar Hesabı 693.928,13 8- Ödenecek Katma Değer Vergisi Tevkifatları
   4- Şüpheli Diğer Alacaklar Hesabı 77.120,44 9- Vadesi Geçmiş, Ertelenmiş veya Taks. Vergi ve Diğer Yük. 0,00 5- Şüpheli Diğer Alacaklar Karşılığı Hesabı (-) 33.807,88 10- Ödenecek Diğer Yükümlülükler 39.031,77 E- Stoklar 21.541.725,38 G- Borç ve Gider Karşılıkları 72.234,62 1- İlk Madde ve Malzeme Hesabı 5.082.167,37 1- Dönem Kârı Vergi ve Diğer Yas. Yük. Karşılıkları Hesabı
   2- Yarı Mamuller-Üretim Hesabı 5.573.568,23 2- Dönem Kârının Peşin Ödenen Vergi ve Diğer Yüküm. H. (-)
   3- Mamuller Hesabı 2.647.275,55 3- Kıdem Tazminatı Karşılığı Hesabı 72.234,62 4- Ticari Mallar Hesabı 8.051.954,14 4- Maliyet Giderleri Karşılığı Hesabı
   5- Diğer Stoklar Hesabı 1.448,05 5- Diğer Borç ve Gider Karşılıkları Hesabı
   6- Stok Değer Düşüklüğü Karşılığı Hesabı (-) H- Gelecek Aylara Ait Gelirler ve Gider Tahakkukları 9.002,67 7- Verilen Sipariş Avansları Hesabı 185.312,04 1- Gelecek Aylara Ait Gelirler Hesabı 0,00

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 102 F- Yıllara Yaygın İnşaat ve Onarım Maliyetleri 0,00 2- Gider Tahakkukları Hesabı 9.002,67 1- Yıllara Yaygın İnşaat ve Onarım Maliyetleri Hesabı I- Diğer Kısa Vadeli Yabancı Kaynaklar 53.286,82 2- Taşeronlara Verilen Avanslar Hesabı 1- Hesaplanan KDV Hesabı 0,00 G- Gelecek Aylara Ait Giderler ve Gelir Tahakkukları 242.990,23 2- Merkez ve Şubeler Cari Hesabı Hesabı
1- Gelecek Aylara Ait Giderler Hesabı 142.269,92 3- Sayım ve Tesellüm Fazlaları Hesabı 43.286,82 2- Gelir Tahakkukları Hesabı 100.720,31 4- Diğer Çeşitli Yabancı Kaynaklar Hesabı 10.000,00 H- Diğer Dönen Varlıkları 11.723.787,50 KISA VADELİ YABANCI KAYNAKLAR TOPLAMI 76.179.254,04 1- Devreden KDV Hesabı 11.591.523,51
2- İndirilecek KDV Hesabı II- UZUN VADELİ YABANCI KAYNAKLAR
3- Peşin Ödenen Vergiler ve Fonlar Hesabı 0,00 A- Mâli Borçlar 385.000,00 4- İş Avansları Hesabı 5.540,00 1- İşletmeler Arası Mâli Borçlar Hesabı 385.000,00 5- Personel Avansları Hesabı 12.070,50 B- Ticari Borçlar 1.680,00 6- Sayım ve Tesellüm Noksanları Hesabı 114.653,49 1- Satıcılar Hesabı 0,00 7- Diğer Çeşitli Dönen Varlıklar Hesabı 2- Alınan Depozito ve Teminatlar Hesabı 1.680,00 8- Diğer Dönen Varlıklar Karşılığı Hesabı (-) 3- Diğer Ticari Borçlar Hesabı
DÖNEN VARLIKLAR TOPLAMI 240.831.950,90 C- Diğer Borçlar 14.360,12
1- Diğer Çeşitli Borçlar Hesabı 14.360,12 II-DURAN VARLIKLAR 2- Kamuya Olan Ertelenmiş veya Taksitlendirilmiş Borçlar H. 0,00 A- Ticari Alacaklar 66.177,84 D- Alınan Avanslar 208.026,55 1- Alıcılar Hesabı 1- Alınan Sipariş Avansları Hesabı 208.026,55 2- Alacak Senetleri Hesabı 2- Alınan Diğer Avanslar Hesabı 0,00 3- Alacak Senetleri Reeskontu Hesabı (-) E- Borç ve Gider Karşılıkları 0,00 4- Verilen Depozito ve Teminatlar Hesabı 66.177,84 1- Kıdem Tazminatı Karşılığı Hesabı
5- Diğer Ticari Alacaklar Hesabı F- Gelecek Yıllara Ait Gelirler ve Gider Tahakkukları 724.254,28 6- Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı Hesabı (-) 1- Gelecek Yıllara Ait Gelirler Hesabı 724.254,28 B- Diğer Alacaklar 142.858,67 2- Gider Tahakkukları Hesabı 0,00 1- İşletmeler Arası Malî Borçlardan Alacaklar Hesabı 80.000,00 UZUN VADELİ YABANCI KAYNAKLAR TOPLAMI 1.333.320,95 2- Personelden Alacaklar Hesabı 0,00
3- Diğer Çeşitli Alacaklar Hesabı 62.858,67 III- ÖZKAYNAKLAR 2015 4- Şüpheli Diğer Alacaklar Karşılığı Hesabı (-) A- Ödenmiş Sermaye 100.810.121,62 C- Mali Duran Varlıklar 0,00 1- Sermaye Hesabı 103.013.472,35 1- Diğer Mali Duran Varlıklar Hesabı 2- Ödenmemiş Sermaye Hesabı (-) 2.203.350,73 2- Diğer Mali Duran Varlıklar Karşılığı Hesabı (-) B- Sermaye Yedekleri 0,00 D- Maddi Duran Varlıklar 63.414.346,54 1- M.D.V. Yeniden Değerleme Artışları Hesabı
1- Arazi ve Arsalar Hesabı 187,32 C- Kâr Yedekleri 0,00 2- Yeraltı ve Yerüstü Düzenleri Hesabı 493.293,38 1- Özel Fonlar Hesabı
3- Binalar Hesabı 2.434.764,70 D- Geçmiş Yıllar Kârları 0,00

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 103 4- Tesis, Makine ve Cihazlar Hesabı 43.627.166,88 E- Geçmiş Yıllar Zararları (-) 6.227.122,59 5- Taşıtlar Hesabı 32.798.377,08 F- Dönem Net Kârı (Zararı) 132.515.789,63 6- Demirbaşlar Hesabı 62.590.558,98 1- Dönem Net Kârı Hesabı 134.496.419,25 7- Diğer Maddi Duran Varlıklar Hesabı 6.002.262,71 2- Dönem Net Zararı Hesabı (-) 1.980.629,62 8- Birikmiş Amortismanlar Hesabı (-) 85.290.728,05 ÖZKAYNAKLAR TOPLAMI 227.098.788,66 9- Yapılmakta Olan Yatırımlar Hesabı 315.596,00
10- Verilen Avanslar Hesabı 442.867,54
E- Maddi Olmayan Duran Varlıklar 155.183,57
1- Haklar Hesabı 293.379,22
2- Diğer Maddi Olmayan Duran Varlıklar Hesabı 263.185,67
3- Birikmiş Amortismanlar Hesabı (-) 406.241,32
4- Verilen Avanslar Hesabı 4.860,00
F- Özel Tükenmeye Tabi Varlıklar 0,00
1- Arama Giderleri Hesabı
2- Hazırlık ve Geliştirme Giderleri Hesabı
3- Birikmiş Tükenme Payları Hesabı (-)
4- Verilen Avanslar Hesabı
G- Gelecek Yıllara Ait Giderler ve Gelir Tahakkukları 640,00
1- Gelecek Yıllara Ait Giderler Hesabı 640,00
2- Gelir Tahakkukları Hesabı
H- Diğer Duran Varlıklar 206,13
1- Gelecek Yıllarda İndirilecek KDV Hesabı
2- Gelecek Yıllar İhtiyacı Stoklar Hesabı
3- Elden Çıkarılacak Stoklar ve Maddi Duran Varlıklar H. 184.326,39
4- Peşin Ödenen Vergiler ve Fonlar Hesabı
5- Diğer Çeşitli Duran Varlıklar Hesabı
6- Stok Değer Düşüklüğü Karşılığı Hesabı (-)
7- Birikmiş Amortismanlar Hesabı (-) 184.120,26
DURAN VARLIKLAR TOPLAMI 63.779.412,75
AKTİF (VARLIKLAR) TOPLAMI 304.611.363,65 PASİF (KAYNAKLAR) TOPLAMI 304.611.363,65
ALINAN TEMİNATLAR HESABI 13.288.267,30 ALINAN TEMİNATLAR ALACAKLI HESABI 13.288.267,30 VERİLEN TEMİNATLAR HESABI 0,00 VERİLEN TEMİNATLAR ALACAKLI HESABI 0,00 DEMİRBAŞ GİDERLERİ HESABI 1.002.124,49 DEMİRBAŞ GİDERLERİ ALACAKLI HESABI 1.002.124,49 KONSİNYE MALLAR HESABI 4.787.742,06 KONSİNYE MALLAR ALACAKLI HESABI 4.787.742,06 GİDER TAAHHÜTLERİ HESABI 46.126.190,18 GİDER TAAHHÜTLERİ ALACAKLI HESABI 46.126.190,18

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri 2015 Yılı Düzenlilik Denetim Raporu 104

GIDA, TARIM VE HAYVANCILIK BAKANLIĞI 2015 YILI PERFORMANS DENETİM RAPORU

İÇİNDEKİLER

1. ÖZET ......................................................................................................................................................... 109
2. DENETLENEN KAMU İDARESİ YÖNETİMİNİN SORUMLULUĞU ........................................... 110
3. SAYIŞTAYIN SORUMLULUĞU........................................................................................................... 110
4. DENETİMİN DAYANAĞI, AMACI, YÖNTEMİ VE KAPSAMI ...................................................... 110
5. GENEL DEĞERLENDİRME ................................................................................................................. 112
6. DENETİM BULGULARI ........................................................................................................................ 113

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Performans Denetim Raporu 109

1. ÖZET Bu rapor, Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı (GTHB) performans denetimi sonuçlarını ve bulgularını içermektedir. 6085 sayılı Kanunun 36 ncı maddesi uyarınca, Sayıştay “hesap verme sorumluluğu çerçevesinde idarelerce belirlenen hedef ve göstergelerle ilgili olarak faaliyet sonuçlarının ölçülmesi suretiyle gerçekleştirilen denetim” olarak tanımlanan performans denetimini yapmakla görevli ve yetkilidir. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı’nın hedef ve göstergeleriyle ilgili olarak faaliyet sonuçlarının değerlendirmesini sağlamak amacıyla aşağıdakiler denetlenmiştir:  2013-2017 dönemine ait Stratejik Plan,  2015 yılı Performans Programı,  2015 yılı İdare Faaliyet Raporu ,  Faaliyet sonuçları ölçümü yapan veri kayıt sistemleri. Performans esaslı bütçeleme sistemi gereği Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı’nın hazırladığı üç temel belge olan 2013-2017 Stratejik Planı, 2015 Mali Yılı Performans Programı ve 2015 Mali Yılı Faaliyet Raporu, raporlama gerekliliklerine uyum kriterleri (mevcudiyet, zamanlılık, sunum) açısından incelenmiş ve bu incelemenin sonucunda; Stratejik Planının mevcudiyet, zamanlılık ve sunum kriterlerini karşıladığı; Performans Programının mevcudiyet kriterini karşıladığı, sunum kriterlerini kısmen karşıladığı, zamanlılık kriterini karşılamadığı görülmüştür. Faaliyet Raporunun ise; mevcudiyet ve zamanlılık kriterlerini karşıladığı, ancak sunum kriterini kısmen karşıladığı belirlenmiştir. Yukarıda sayılan dokümanlardan Stratejik Plan ve Performans Programı, performans bilgisinin içeriğine yönelik kriterlerden ilgililik, ölçülebilirlik ve iyi tanımlanma açısından değerlendirilmiş; Faaliyet Raporu ise performans bilgisinin içeriğine yönelik kriterlerden tutarlılık, doğrulanabilirlik, geçerlilik/ikna edicilik açısından incelenmiştir ve bu incelemelerin sonucunda, Performans Programı, performans bilgisinin içeriğine yönelik kriterlerden ilgililik, ölçülebilirlik ve iyi tanımlanma açısından kriterlere uygun olmadığı, Faaliyet Raporunun ise doğrulanabilirlik, geçerlilik/ikna edicilik açısından yeterli olmadığı ,bu kriterlere tam olarak uygun olmadığı belirlenmiştir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Performans Denetim Raporu 110 İncelenen veri kayıt sistemleri açısından; üretilen performans bilgisinin gerçekleşmeleri doğru ve tam olarak yansıtmadığı, göstergelerin tanımına dayalı olarak gerçekleşmelerle ilgili hususları içerdiği fakat performans bilgisi için gerekli sağlıklı ve doğru verileri üretemediği belirlenmiştir. Bu nedenle incelenen veri kayıt sistemlerinin, hedef ve göstergeler açısından performansın doğru ölçülmesi ve raporlanması için uygun durumda olmadığı ,Çiftçi Tanıma Sistemi ve Türkvet veri kayıt sistemlerinin gözden geçirilerek iyileştirilmesinin uygun olacağı kanaatine varılmıştır. 2. DENETLENEN KAMU İDARESİ YÖNETİMİNİN SORUMLULUĞU Denetlenen kamu idaresi yönetimi, 5018 sayılı Kanun ve bu Kanun uyarınca yayımlanan Stratejik Plan, Performans Programı ve İdare Faaliyet Raporlarının hazırlanmasına ilişkin yönetmelik ve kılavuzlara uygun olarak hazırlanmış olan performans bilgisi raporlarının doğru ve güvenilir bilgi içerecek şekilde zamanında Sayıştay’a sunulmasından; bir bütün olarak sunulan bu raporların kamu idaresinin faaliyet ve işlemlerinin sonucunu tam ve doğru olarak yansıtmasından; kamu idaresinin amaç, hedef, gösterge ve faaliyetlerinin kanunlara ve diğer hukuki düzenlemelere uygunluğundan; performans yönetimi ve faaliyet sonuçlarının ölçülmesine ilişkin sistemlerin amacına uygun olarak oluşturulmasından, etkin olarak işletilmesinden ve izlenmesinden; performans bilgisinin dayanağını oluşturan bilgi ve belgelerin denetime hazır hale getirilmesinden ve sunulmasından sorumludur. 3. SAYIŞTAYIN SORUMLULUĞU Sayıştay, denetimlerinin sonucunda hazırladığı raporlarla denetlenen kamu idarelerinin amaç, hedef, gösterge ve faaliyetlerinin kanunlara ve diğer hukuki düzenlemelere uygunluğunu tespit etmek, kamu idaresinin raporladığı performans bilgisinin güvenilirliğine ilişkin değerlendirme yapmak, performans yönetimi ve faaliyet sonuçlarını ölçen sistemleri değerlendirmekle sorumludur. 4. DENETİMİN DAYANAĞI, AMACI, YÖNTEMİ VE KAPSAMI Denetimin dayanağı; 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu, 6085 sayılı Sayıştay Kanunu, genel kabul görmüş uluslararası denetim standartları ve Sayıştay ikincil mevzuatıdır. Denetimin amacı, bütçe hakkının gereği olarak kamu idarelerinin faaliyet sonuçları hakkında TBMM ve kamuoyuna güvenilir ve yeterli bilgi sunulması, kamu idarelerinin

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Performans Denetim Raporu 111 performansının değerlendirilmesi ile hesap verme sorumluluğu ve saydamlığın yerleştirilmesi ve yaygınlaştırılmasıdır. Denetim, kamu idaresinin faaliyet raporunda yer alan performans bilgilerinin ve bunları oluşturan kayıt ve belgelerin doğruluğu ve güvenilirliğine ilişkin denetim kanıtı elde etmek üzere; uygun denetim prosedürleri ve tekniklerinin uygulanması ile gerçekleştirilmiştir. Bu çerçevede, Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı yayımladığı 2013-2017 dönemine ait Stratejik Plan, 2015 yılı Performans Programı ve 2015 yılı İdare Faaliyet Raporu incelenmiştir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Performans Denetim Raporu 112 5. GENEL DEĞERLENDİRME 2015 yılı performans denetimi kapsamında; Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı’nın yayımladığı 2013-2017 dönemine ait Stratejik Plan, 2015 yılı Performans Programı ve 2015 yılı İdare Faaliyet Raporu incelenerek faaliyet sonuçlarının ölçülmesine yönelik olarak üretilen performans bilgisinin güvenilir olup olmadığı değerlendirilmiştir. Denetim yukarıda sayılan üç belge üzerinden kamu idaresinin raporlama gerekliliklerine uyumunun değerlendirilmesi, bu belgelerde sunulan performans bilgisinin değerlendirilmesi ve performans bilgisinin üretilmesi için kullanılan veri kayıt sistemlerinin değerlendirilmesi yoluyla gerçekleştirilmiştir. Bu değerlendirmeler için kullanılan kriterler aşağıdaki tablo-1, tablo-2 de görülmektedir: Tablo 1: Stratejik Plan ve Performans Programının Değerlendirme Kriterleri Mevcudiyet: Stratejik planın yayımlanmış olması. Zamanlılık: Stratejik planın yasal süreler içerisinde hazırlanması. Sunum: Stratejik planın şekil ve içeriğinin ilgili mevzuata uygun olarak hazırlanması. İlgililik: Amaçlar ve hedefler arasında mantıksal bağlantı olması. Ölçülebilirlik: Hedeflerin veya göstergelerin ölçülebilir olması. İyi tanımlanma: Hedeflerin açık ve net bir tanımının olması. Tablo 2: Faaliyet Raporu Değerlendirme Kriterleri Faaliyet Raporu Değerlendirme Kriterleri Mevcudiyet: Faaliyet raporunun yayımlanmış olması. Zamanlılık: Faaliyet raporunun yasal süreler içerisinde hazırlanması. Sunum: Faaliyet raporunun şekil ve içeriğinin ilgili mevzuata uygun olarak hazırlanması. Tutarlılık: Performans hedef ve göstergelerinin planlama ve raporlama dokümanlarında tutarlı olarak kullanılması. Doğrulanabilirlik: Raporlanan performans bilgisinin kaynağına kadar izlenebiliyor olması. Geçerlilik/ İkna edicilik: Planlanan ve raporlanan performans arasındaki her tür sapmanın denetlenen idare tarafından ele alınıyor olması ve sapmayı açıklayan nedenlerin inandırıcı ve ikna edici olması.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Performans Denetim Raporu 113 6. DENETİM BULGULARI A. Stratejik Planın Değerlendirilmesine İlişkin Bulgular Herhangi bir denetim bulgusu tespit edilmemiştir. B. Performans Programının Değerlendirilmesine İlişkin Bulgular BULGU 1: Performans GöstergeSayısının Gerekenden Fazla Olması Performans Programında yer alan göstergelerin gerekenden fazla sayıda (150 adet) belirlendiği görülmüştür. Performans göstergeleri, performans hedeflerine ne ölçüde ulaşıldığını ölçmek, değerlendirmek ve izlemek üzere kullanılan araçlar olduğundan; ölçüm yapmaya uygun nitelik ve nicelikte olmalıdırlar. Nitekim, Performans Programı Hazırlama Rehberinde de performans hedef ve göstergelerinin az sayıda belirlenmesi gerektiği; Kamu İdarelerince Hazırlanacak Performans Programı Hakkında Yönetmelik’de ise Performans programlarında yer alan hedef ve göstergelerin sade ve anlaşılır olmasının esas olduğu belirtilmiştir. Bu nedenle ölçüm kriterleri, varoluş amacına uygun olarak ölçümü zorlaştırmayacak sayıda tespit edilmelidir. Kamu idaresi cevabında; “2013-2017 Dönemi Stratejik Planı Bakanlığımız tarafından 2011 ve 2012 yıllarında hazırlık çalışmaları yapılan ve 2010-2014 Dönemi Stratejik Planından sonra hazırlanan ikinci plandır. 2013-2017 Stratejik Planının hazırlanmış olduğu dönem 5018 sayılı Kamu Mali Yönetim Kanunu’nun kamu idarelerine getirmiş olduğu stratejik yönetim anlayışının henüz yeni yerleşmekte olduğu dönemlerdir. Bakanlığımızın teşkilat yapısı nedeniyle aynı hedefe yönelik farklı birimler tarafından çeşitli faaliyet ve projeler uygulanmaktadır. Dolayısı ile stratejik yönetim anlayışı içerisinde Bakanlığımızı amaç ve hedeflerine götürecek faaliyetlerin izleme ve değerlendirmesini yapabilmek için her birim kendi göstergesini oluşturmuştur. Sayıştay Başkanlığı tarafından hazırlanan 2015 Yılı Performans Bilgisi Denetim Raporundaki bulgular içerisinde; Stratejik Planda bulanan ancak performans programında yer almayan iki göstergemiz için açıklama istenmiştir. Söz konusu Denetim Raporu da dikkate alınarak Stratejik Planda yer alan göstergelerimiz korunmaya çalışılmış ve 10. Kalkınma Planı ve diğer yeni faaliyetler dikkate alınarak bazı göstergeler ilave edilmiştir. Ancak, Bakanlığımız 2018-2022 Dönemi Stratejik Plan hazırlık çalışmaları başlamış olup, hazırlık

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Performans Denetim Raporu 114 çalışmalarında Sayıştay Başkanlığı tarafından hazırlanan Performans Bilgisi Denetim Raporlarında belirtilen hususlar dikkate alınacaktır.” Denilmiştir. Sonuç olarak; Kamu idaresi cevabından da anlaşılacağı üzere, bulgumuzda belirtilen hususların mevcut olduğu Kurum tarafından da kabul edilmektedir. Bakanlığın 2018-2022 Dönemi Stratejik Plan hazırlık çalışmaları başlamış olup, hazırlık çalışmalarında Sayıştay Başkanlığı tarafından hazırlanan Performans Bilgisi Denetim Raporlarında belirtilen hususlar dikkate alınacağı ifade edilmiştir. Performans programlarında yer alan hedef ve göstergelerin sade ve anlaşılır olması gerekliliği Performans Programı Hazırlama Rehberinde de açıkça belirtildiğinden, performans gösterge sayısının gerekenden fazla olmasının belirtilen düzenlemelere uygun olmadığı değerlendirilmektedir. BULGU 2: Performans Göstergelerinden Bazıları İle Stratejik Hedefler Arasında İlgililik Kriterinin Bulunmaması Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı tarafından yayımlanan 2013-2017 yıllarına ilişkin Stratejik planda belirlenen stratejik hedeflere ilişkin 2015 Performans Programında yer verilen performans göstergelerinden bazılarının bu hedefler ile ilgili olmadığı görülmüştür. Kamu İdareleri Performans Programı Hazırlama Rehberinde performans hedef ve göstergelerinin stratejik hedeflerle ve dolayısıyla stratejik amaçla ilgili olması gerektiği belirtilmiştir. Performans bilgisi denetim kriterlerinden ilgililik kısaca hedefler ve göstergeler arasında mantıksal bağlantı olması demektir. Bu bağlamda Performans hedeflerinin stratejik hedefle, performans göstergelerinin de performans hedefleriyle ilgili olması gerekir. Stratejik hedef 1 ve Performans hedefi 1 e ilişkin seçilen Performans göstergesi 18 "Denetlenen Balıkçı Barınağı sayısı" arasında ilgililik bulunmamaktadır, bu göstergenin "İyileştirilen balıkçı barınağı sayısı" olarak belirlenmesi ilgililik kriterine uygun olur. İlgili olmayan gösterge aşağıda tabloda ayrıntılı olarak gösterilmiştir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Performans Denetim Raporu 115 Birim GIDA KONTROL GENEL MÜDÜRLÜĞÜ, Stratejik Amaç:1 Tarımsal üretim kaynaklarını koruyarak kaliteli tarım ürünlerine erişilebilirliği ve gıda güvenliğini sağlamak Stratejik Hedef:1 Tarımsal kaynakları korumak, iyileştirmek ve devamlılığını sağlamak Performans Hedefi 1 Tarımsal kaynakları korumak, iyileştirmek ve devamlılığını sağlamak Performans Göstergesi 18 Denetlenen balıkçı barınağı sayısı (Adet) - 367 Balıkçı barınaklarının mevzuat hükümlerine uygun olarak işletilmesini sağlamak amacıyla denetimler yapılacaktır. Balıkçı gemileri tarafından avlanan su ürünlerinin karaya çıkartıldığı, balıkçı gemilerinin barındığı ve kötü hava şartlarında sığındığı, balıkçı gemilerinin ve av takımlarının bakım ve onarımlarının yapıldığı yerler olan balıkçı barınaklarında yapılacak yıllık denetim sayısını ifade eder Kamu idaresi cevabında; “Bazı performans göstergelerinin hedeflerle ilgisi olmadığı belirtilmektedir. Örnek olarak verilen Performans Hedefi 1’in altında yer alan 18 nolu gösterge “Denetlenen balıkçı barınağı sayısı” göstergesinin hedef ile bağlantısının olmadığı vurgulanmıştır. “Tarımsal kaynakları korumak, iyileştirmek ve devamlılığını sağlamak” hedefi altında denetlenen balıkçı barınağı sayısının performans göstergesi olarak belirlenmesinin nedeni; Bakanlığımız görev alanına giren su ürünleri kaynaklarının ve balıkçılık altyapılarının mevzuat hükümlerine uygun olarak kullanılması, altyapı imkanlarından daha iyi faydalanılması, su ürünlerinin yaşam alanlarının ve kaynakların korunması, kullanım dengesinin sağlanması amacıyla etkin bir denetim yapılması hedeflenmektedir. Ayrıca yapılan denetimler dönemler arasındaki olumlu ya da olumsuz hususların belirlenmesine ve raporlanmasına yöneliktir. Ancak bulguda istenen “Denetlenen Balıkçı Barınağı” göstergesinin yerine “İyileştirilen Balıkçı Barınağı Sayısı”nın performans göstergesi olarak belirlenmesi hususu ise sadece Bakanlığımız tarafından yerine getirilecek bir husus olmayıp, bu konudaki yapılması gereken iş ve işlemler ilgili mevzuat gereği başta Ulaştırma Denizcilik ve

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Performans Denetim Raporu 116 Haberleşme Bakanlığı olmak üzere diğer bazı bakanlıkların görev sahalarıyla da ilişkilidir.” denilmiştir. Sonuç olarak; Kamu idaresi cevabında yapılan açıklamalar, bulgu konusu ile doğrudan ilgili bulunmayıp sistemin genel işleyişine ilişkindir. Bulguda da ifade edildiği gibi performans bilgisi denetim kriterlerinden ilgililik, kısaca hedefler ve göstergeler arasında mantıksal bağlantı olması demek olup, bu bağlamda Performans hedeflerinin stratejik hedefle, performans göstergelerinin de performans hedefleriyle ilgili olması gerekir. Bu itibarla, yapılan denetimler sonucunda bulgumuzda belirtilen göstergenin ilgililik kriterini yerine getirmediği değerlendirilmektedir. BULGU 3: Performans Göstergelerinden Bazılarının Ölçülebilir Olmaması Performans Programında yer alan göstergelerin bazılarının ölçülebilir olmadığı görülmüştür. Performans Programı Hazırlama Rehberinde Performans hedeflerine ne ölçüde ulaşıldığını ölçmek ve değerlendirmek üzere performans göstergelerinin belirleneceği ifade edilmektedir. Performans göstergeleri: "performans hedeflerine ulaşılıp ulaşılmadığını ölçebilmelidir, ölçülebilir, ulaşılabilir, güvenilir veri sunacak nitelikte olmalıdır, hem geçmiş dönemlerin hem de diğer idarelerin benzer göstergeleriyle karşılaştırılabilir olmalıdır." Denilmektedir. Bakanlığın performans programında gösterge olarak seçtiği verilerin bazılarının sadece oran olduğu, karşılaştırılabilir veriler olmadığı tespit edilmiştir. Göstergelerin ölçülebilir verilere dayandırılması gerekmektedir, performans göstergelerinin yıllar arasındaki değişiminin oran olarak ifade edilebilmesi için önceki yıllar verilerinin rakamsal büyüklüklerinin Performans programı göstergelerinde belirtilmesi gerekir. Ölçülebilir olmayan göstergelerden örneklere aşağıda yer verilmiştir. PERFORMANS GÖSTERGELERİ 2 2013 2014 2015 Kontrol edilen üretici örgütü sayısı (Adet) 0.01 0.01 0.01 Bitki ve bitkisel ürün ihracatında ihraç edilen ancak karantina sorunlarından dolayı alınan bildirim sayısının ihracatı yapılan işlem sayısına oranıdır. İhraç edilen ancak zararlı organizmalar nedeniyle alınan bildirim sayısının ihracatı yapılan işlem sayısına oranı, yapılan kontrollerin etkinliğini ifade etmektedir. PERFORMANS GÖSTERGELERİ 2 2013 2014 2015

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Performans Denetim Raporu 117 Hayvan refahı konusunda planlanan eğitim programının gerçekleşme oranı (%) 100 90 90 Hayvan refahı ile ilgili personel, nakliyeci, satıcı ve üreticilerin eğitilmesi hedeflenmektedir. Çiftlik hayvanlarının refahı ve nakillerinde hayvan refahı konusunda 2015 yılı içerisinde üretici, satıcı, nakil aracı sürücüsü ve hayvan nakline eşlik edecek hayvan bakıcılarının eğitilmesine devam edilecektir. İlgili belgelere sahip olmayan nakliyeci, sürücü ve bakıcıların hayvan nakli yapmalarına müsaade edilmeyecektir. Kamu idaresi cevabında; “2015 yılı Performans Programı hazırlık çalışmaları 2014 yılı Nisan ayı içerisinde başlamış ve taslak performans programı Temmuz ayı içerisinde Kalkınma ve Maliye Bakanlıklarına gönderilmiştir. Hazırlık çalışmalarının yapıldığı dönemde henüz 2014 yılı gerçekleşmeleri belli olmamış ve 2013 yılı değerleri kullanılmak durumunda kalmıştır.
Bakanlığımız faaliyetleri ile ilgili bazı istatistikler “Ulusal Veri Yayımlama Takvimi” uyarınca TÜİK tarafından açıklanmaktadır. Hedeflere ait kesin sonuçların açıklanması bir sonraki yılın Şubat-Mart-Nisan ayları içerisinde olmaktadır. Bu nedenle Bakanlığımız faaliyetleri açısından önemli olan ve Stratejik Plan ve Performans Programlarında olması gerektiği düşünülen bazı verilere ancak bir sonraki yıl içerisinde ulaşılabilmekte veya açıklanabilmektedir. Kalkınma Bakanlığı tarafından hazırlanan 2014-2018 Stratejik Planında da Bakanlığımız performans programında olduğu gibi oransal değerler performans göstergesi olarak kullanılmıştır. Ancak karşılaştırma açısından bazı göstergelerimizde bulunmayan önceki yıllara ait değerlerin kullanılmasına bundan sonra hazırlanacak Stratejik Plan ve Performans Programlarında dikkat edilecektir. Ayrıca birinci örnek olarak verilen göstergede, göstergenin açıklaması ve yıllık verileri dikkate alındığında Performans Hedefi 9’un 2. Göstergesi “İhracatta karantina sorunlarından dolayı alınan bildirim sayısının ihracatı yapılan parti sayısına oranı (%)” olduğu görülmüştür. Bakanlığımız 2018-2022 Dönemi Stratejik Plan çalışmaları kapsamında hedef ve göstergeler belirlenirken özellikle bu hususlara dikkat edilecektir.”denilmiştir. Sonuç olarak; Bulgumuzda belirtilen hususların mevcut olduğu Kurum tarafından da kabul edilmekte olup, Bakanlığın 2018-2022 Dönemi Stratejik Plan hazırlık çalışmaları başlatıldığı, hazırlık çalışmalarında bulgumuzda belirtilen hususların dikkate alınacağı ifade edilmiştir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Performans Denetim Raporu 118 Bakanlığın performans programında gösterge olarak seçtiği verilerin bazılarının sadece oran olduğu, karşılaştırılabilir veriler olmadığı tespit edilmiştir. Göstergelerin ölçülebilir verilere dayandırılması gerekmektedir, performans göstergelerinin yıllar arasındaki değişiminin oran olarak ifade edilebilmesi için önceki yıllar verilerinin rakamsal büyüklüklerinin Performans programı göstergelerinde belirtilmesi gerektiğinden belirlenen verilerin ölçülebilir olarak düzenlenmesi gerektiği değerlendirilmektedir. C. Faaliyet Raporunun Değerlendirilmesine İlişkin Bulgular BULGU 4: 2015 Yılı Faaliyet Raporu'nda Yer Alan Bazı Performans Hedeflerinin Gerçekleşme Oranlarındaki Sapmalara İişkin Açıklamaların İkna Edici Olmaması Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı tarafından yayımlanan 2015 yılı Faaliyet Raporu'nun “Kamu İdarelerince Hazırlanacak Faaliyet Raporları Hakkında Yönetmelik” çerçevesinde yapılan incelemesinde , 2015 yılı Faaliyet Raporunun Performans sonuçlarının değerlendirilmesi bölümünün alt başlığı olan Hedef Değerlerin Altında Kalan Performans Göstergelerinde yer verilen bazı performans hedeflerinin gerçekleşme oranlarındaki sapmalarına ilişkin açıklamaların ikna edici olmadığı görülmüştür. Kamu İdarelerince Hazırlanacak Faaliyet Raporları Hakkında Yönetmeliğinin 18 inci maddesinin 2 nci fıkrasında “Performans bilgileri başlığı altında, idarenin stratejik plan ve performans programı uyarınca yürütülen faaliyet ve projelerine, performans programında yer alan performans hedef ve göstergelerinin gerçekleşme durumu ile meydana gelen sapmaların nedenlerine, diğer performans bilgilerine ve bunlara ilişkin değerlendirmelere yer verilir.” Denilmektedir. Faaliyet raporunda gösterilen performans hedeflerinin gerçekleşme oranlarındaki sapmalara ilişkin açıklamaların yeterli olarak yapılması ve gerçekçi nedenlere dayandırılması gerekir. Sapma nedenine ilişkin açıklamaların ikna edici bulunmadığı bazı örneklere aşağıda yer verilmiştir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Performans Denetim Raporu 119 Örnek 1: Stratejik Amaç Hızlı, etkin ve kaliteli hizmet sunmak için kurumsal mükemmeliyeti sağlamak. Stratejik Hedef Teknolojik ve fiziksel altyapıyı geliştirmek, sosyal imkanları iyileştirmek Performans Göstergesi Hedef Yıl Sonu Gerçekle şmesi Hedefin Gerçekleşme Oranı Hedefin Sapma Oranı (%) Hedefe Ulaşma Derecesi 45,00 14 31,11 -68,89 Hedefe Ulaşılamamış Tanım Merkez birimlerinden başlamak üzere dosya paylaşımı ve evrak akışı Elektronik Doküman Yönetim Sistemi (EDYS) ile yapılacaktır. Yıllar itibariyle EDYS kullanan merkez ve taşra birimleri sayısını ifade eder Sapmanın nedeni /Sapmaya karşı alınacak önlemler Program taşra birimlerinde idare yapısına uygun olmaması nedeniyle kullanılamamaktadır. Teknik şartname hazırlanmış olup programın taşra ara yüzünün yeniden ele alınması sağlanacaktır. Örnek 2: Stratejik Amaç Üretimden tüketime kadar, uluslararası standartlara uygun gıda güvenilirliğini sağlamak. Stratejik Hedef Güvenilir gıda konusunda toplumda duyarlılığı artırmak Performans Göstergesi Hedef Yıl Sonu Gerçekleşmesi Hedefin Gerçekleşme Oranı (%) Hedefin Sapma Oranı (%) Hedefe Ulaşma Derecesi 3,00 1,00 33.33 -67.67 Hedefe ulaşılmamış Tanım Gıda ve yem güvenilirliği konularında tüketici ve üreticilerin bilincini artırmak amacırla hazırlanan ve yayımlanan kamu spotu sayısıdır. Hazırlanan ve yayımlanması sağlanan kamu spotları ile gıda güvenilirliği konusunda farkındalığın artırılması amaçlanmaktadır. Radyo ve Televizyon Üst Kurulu tarafından yürürlüğe konulan Kamu Spotları Yönergesi gereğince yayımlanabilecek kamu spotu sayısı normal hallerde 3 olarak belirlenmiştir. Sapmanın nedeni /Sapmaya karşı alınacak önlemler 2015 yılı için RTÜK düzenlemesi göz önünde bulundurularak hedef belirlenmiştir. Ancak Kamu spotunun hazırlanması uzun çalışma gerektirmektedir. İlgili konular hakkında kamu spotu çalışmalarının devam etmesi nedeniyle sapma görülmüştür. 2015 yılında devam eden çalışmalar 2016 yılında tüm hızıyla devam edecektir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Performans Denetim Raporu 120 Örnek 3 : Stratejik Amaç Tarımsal üretim kaynaklarını koruyarak kaliteli tarım ürünlerine erişilebilirliği ve gıda güvenliğini sağlamak. Stratejik Hedef Tarımsal kaynakları korumak, iyileştirmek ve devamlılığını sağlamak. Performans Göstergesi Hedef Yıl Sonu Gerçekleş mesi Hedefin Gerçekleşme Oranı (%) Hedefin Sapma Oranı (%) Hedefe Ulaşma Derecesi Mera tahsis alanı 350.00 0,00 43.866,00 12,53 -87,47 Hedefe Ulaşılamamış Tanım Meraları kayıt altına almak, verimliliğini artırmak, hayvancılığın hizmetine sunmak, tarımsal kaynak olarak sürdürülebilirliğini sağlamak amacıyla tahdit çalışması tamamlanan mera, yaylak ve kışlaklar ile umuma ait otlaklar ve çayırların tahsislerinin yapılması hedeflenmektedir. Yıllık olarak tahsis edilen mera alanını ifade eder. Sapmanın nedeni /Sapmaya karşı alınacak önlemler İl Müdürlüklerinin son 6 aya ait verileri ulaşmamıştır. Verilen değer ilk altı aya ait olup verilerin şubat ayı sonuna kadar ulaşması beklenmektedir. Verilerin tamamı ulaşmadığından sapma oluşmuştur. Verilerin daha erken gönderilmesi konusu İl Müdürlükleri ile paylaşılacaktır. Örnek 4 : Stratejik Amaç Tarımsal üretim kaynaklarını koruyarak kaliteli tarım ürünlerine erişilebilirliği ve gıda güvenliğini sağlamak. Stratejik Hedef Tarımsal kaynakları korumak, iyileştirmek ve devamlılığını sağlamak. Performans Göstergesi Hedef Yıl Sonu Gerçekleşmesi Hedefin Gerçekleşme Oranı (%) Hedefin Sapma Oranı (%) Hedefe Ulaşma Derecesi Kayıt altına alınan örtü altı bitkisel üretim işletme sayısı adet 50.000,00 33.634,00 67,27 -32,73 Hedefe Ulaşılamamış Tanım Üretim mevsiminin uzatılması, devamlılığının sağlanması için örtüaltı üretim önem kazanmıştır. Örtüaltı bitkisel üretimde kayıt altına alınan ve izlenen işletme sayısını ifade eder. Sapmanın nedeni /Sapmaya karşı alınacak önlemler Yazılım firmasından sistemden sağlıklı bir raporun alınarak Genel Müdürlüğümüze iletilmesi beklenmektedir. Uygulama kümülatif olarak devam ettiği için üçüncü dönem gerçekleşme rakamları geçerlidir. Dördüncü dönem verileri alındığında yeniden değerlendirme yapılacaktır. Örtü altı Kayıt Sistemi raporlama fonksiyonunun iyileştirilmesine yönelik yazılım firmasıyla çalışmalar devam etmektedir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Performans Denetim Raporu 121 Kamu idaresi cevabında; 5018 Sayılı Kanun’un yayımlanmasından sonra Bakanlığımız ilk Stratejik Planı 2010-2014 yılları için hazırlanmış ve performans programlarının hazırlanarak uygulamaya konmasından sonra izleme ve değerlendirme çalışmaları başlamıştır. Halen yürürlükte olan Stratejik Plan ise Bakanlığımızın ikinci Stratejik Planı olup 639 sayılı KHK’nın yayımlanması ile Bakanlığımızın yeniden yapılanmasından sonra 2011-2012 yıllarında hazırlanmıştır. 2013-2017 Stratejik Planının hazırlanmış olduğu dönem 5018 sayılı Kamu Mali Yönetim Kanunu’nun kamu idarelerine getirmiş olduğu stratejik yönetim anlayışının henüz yeni yerleşmekte olduğu dönemlerdir. Bakanlığımızın çalışma alanı ve dolayısı ile teşkilat yapısının kapsamlı ve geniş olması nedeniyle her Genel Müdürlük kendi görev alanı ile ilgili göstergeler oluşturmuştur. Bu dönemde oluşturulan göstergeler ile ilgili eksiklikler uygulama dönemleri içerisinde tespit edilmeye ve görülmeye başlanmıştır. Ancak Stratejik Plandaki göstergelerin muhafaza edilmesi amacıyla eksiklik görülen göstergelerin düzeltilmesinin yeni hazırlanacak olan 2018- 2022 dönemi Stratejik Plan çalışmaları esnasında yapılmasının daha uygun olacağı düşünülmektedir. Bu dönemde kontrolü Bakanlığımız dışında olan, verilerinin elde edilmesinde problem yaşanan, sade ve herkes tarafından kolay anlaşılır olmayan göstergeler tekrar gözden geçirilecek ve ihtiyaç olmayanlara yeni planda yer verilmeyecektir. Sayıştay Performans Bilgisi Denetim Rehberinin yayımlanmasını müteakip denetim kriterlerinin neler olduğu, denetimin nasıl ve ne zaman yapılacağı uygulayıcı birimlerle paylaşılmıştır. Ayrıca her üç ayda bir yapılan izleme değerlendirme için Genel Müdürlükler ile yapılan yazışmalarda Performans Bilgisi Denetim Rehberindeki denetim kriterleri ve özellikle sapmalara ilişkin açıklamaların geçerli ve ikna edici olması gerektiği ekte sunulan yazılarda olduğu şekilde hatırlatılmaktadır. (EK-9)denilmiştir. Sonuç olarak; Kamu idaresi cevabından da anlaşılacağı üzere, bulgumuzda belirtilen hususların mevcut olduğu Kurum tarafından da kabul edilmektedir. Bakanlığın 2018-2022 Dönemi Stratejik Plan hazırlık çalışmaları başlamış olup, hazırlık çalışmalarında bulgumuzda belirtilen hususların dikkate alınacağı ifade edilmiştir. 2015 yılı Faaliyet Raporu’nda yer alan bazı performans hedeflerinin gerçekleşme oranlarındaki sapmalara ilişkin açıklamaların yeterli olmaması Faaliyet Raporunun kamuoyunu aydınlatmada da yeteriz kaldığını göstermekte olduğundan, Faaliyet Raporu Hazırlama Rehberine uygun olmadığı değerlendirilmektedir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Performans Denetim Raporu 122 BULGU 5: Bakanlığın Hazırlamış Olduğu 2015 Yılı Faaliyet Raporu'nda Yer Alması Gereken Bazı Başlık Ve Değerlendirmelere Yer Verilmemesi Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı tarafından yayımlanan 2015 yılı Faaliyet Raporunun “Kamu İdarelerince Hazırlanacak Faaliyet Raporları Hakkında Yönetmelik” çerçevesinde yapılan incelemede “Genel Bilgiler” bölümünde yer alması gereken iç denetim raporlarına ilişkin tespit ve değerlendirmelere değinilmediği görülmüştür. Kamu İdarelerince Hazırlanacak Faaliyet Raporları Hakkında Yönetmeliğin 18’inci maddesinin (a) fıkrasında iç ve dış denetim raporlarında yer alan tespit ve değerlendirmelere “Genel Bilgiler” bölümünde kısaca yer verilir denilmiş, “Faaliyete İlişkin Bilgi ve Değerlendirmeler” in yer alacağı bölümün düzenlendiği (c) fıkrasında ise iç ve dış denetim sonuçları hakkındaki özet bilgilere bu başlık altında yer verilir denilerek denetim sonuçlarının Faaliyet Raporunda yer alması gerekliliği vurgulanmıştır. Anılan mevzuat hükmü çerçevesinde; üst yöneticiler tarafından kamuoyuna açıklanan İdare Faaliyet Raporunda Mali Denetim Sonuçları başlık ve değerlendirilmesi kısmına yer verilmesi ve Genel Bilgiler bölümünde iç denetim raporlarında yer alan tespit ve değerlendirmelere değinilmesi gerekmektedir. Kamu idaresi cevabında; “İç Denetim Birimince 2016 yılına kadar danışmanlık faaliyetleri kapsamında İnceleme Raporlarına ağırlık verilmiş olup, bu yıldan itibaren Denetim Faaliyetlerine öncelik ve önem verilecek ve gerçekleştirilen denetimlere ait tespitlere Birim Faaliyet Raporunda yer verilecektir.”denilmiştir. Sonuç olarak; Kurum tarafından da kabul edildiği üzere, bu güne kadar yeteri kadar ağırlık verilmeyen iç denetim raporlarına gereken önemin verilmesi ve birim faaliyet raporlarında gösterilmesi gerektiği değerlendirilmektedir. BULGU 6: Veri Kayıt Sistemlerinin Yeteri Kadar Güvenilir Veri Üretememesi Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı veri kayıt sistemine ilişkin kurum yetkilileri ile yapılan görüşmeler ve 2015 yılı Performans Programı ve Faaliyet Raporunun incelenmesi sonucunda Bakanlıkta Çiftçi Kayıt Sistemi ve Türkvet adlı canlı hayvan kayıtlarının tutulduğu iki önemli veri kayıt sisteminin kullanmakta olduğu tespit edilmiştir. Stratejik planda yer alan

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Performans Denetim Raporu 123 hedefler için belirlenen performans göstergelerindeki rakamların ve yıl sonu faaliyet raporunda yer alan gerçekleşme oranlarının 2015 yılı gerçekleşme rakamları ile örtüşmediği, güncel olmayan önceki yıl verilerine Faaliyet raporunda yer verildiği tespit edilmiştir.Bu sistematik güncel olmayan veri kullanımının da seçilen ana iki veri kayıt sisteminden kaynaklandığı anlaşılmıştır. Yapılan açıklamalar çerçevesinde, kurumun Çiftçi Kayıt Sistemi ve Türkvet veri kayıt sistemlerini güncel ve doğru rakamlara erişmeyi sağlayacak şekilde iyileştirilmesi gerekmektedir Kamu idaresi cevabında; “Türkvet ve Koyun, Keçi Kayıt Sisteminin (KKKS) nin güncel ve doğru rakamlara erişmeyi sağlayacak şekilde iyileştirilmesi, sistemin yazılım ve donanımdan kaynaklanan sorunların giderilmesi ve teknik alt yapının güçlendirilmesi amacıyla, TBS çatısı altında yer alan HBS kapsamında tek sistemde birleştirilmesine yönelik yazılım çalışmaları devam etmektedir.”denilmiştir. Sonuç olarak; Kamu idaresi cevabından da anlaşılacağı üzere, bulgumuzda belirtilen hususların mevcut olduğu Kurum tarafından da kabul edilmektedir. Türkvet ve Koyun, Keçi Kayıt Sisteminin (KKKS) nin güncel ve doğru rakamlara erişmeyi sağlayacak şekilde iyileştirilmesi, sistemin yazılım ve donanımdan kaynaklanan sorunların giderilmesi ve teknik alt yapının güçlendirilmesi amacıyla, TBS çatısı altında yer alan HBS kapsamında tek sistemde birleştirilmesine yönelik yazılım çalışmalarının devam etmekte olduğu ifade edilmiştir. Stratejik planda yer alan hedefler için belirlenen performans göstergelerindeki rakamların ve yılsonu faaliyet raporunda yer alan gerçekleşme oranlarının 2015 yılı gerçekleşme rakamları ile örtüşmediği, güncel olmayan önceki yıl verilerine Faaliyet Raporunda yer verildiği tespit edilmiştir. Kurumun Çiftçi Kayıt Sistemi ve Türkvet veri kayıt sistemlerini güncel ve doğru rakamlara erişmeyi sağlayacak şekilde iyileştirilmesi gerektiği değerlendirilmektedir. D. Faaliyet Sonuçlarının Ölçülmesi ve Değerlendirilmesine İlişkin Bulgular Herhangi bir denetim bulgusu tespit edilmemiştir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Gıda, Tarım Ve Hayvancılık Bakanlığı 2015 Yılı Performans Denetim Raporu 124 T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI 06520 Balgat / ANKARA Tel: 0 312 295 30 00; Faks: 0 312 295 48 00 e-posta: sayistay@sayistay.gov.tr http://www.sayistay.gov.tr