2017 Yılı Kamu İşletmeleri Genel Raporu.pdf

Aralık 2018 KAMU İŞLETMELERİ 2017 YILI GENEL RAPORU T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI

T.C. SAYIŞTAY BAŞKANLIĞI KAMU İŞLETMELERİ 2017 YILI GENEL RAPORU Aralık 2018

Kamu İşletmeleri 2017 yılı Genel Raporu, 6085 sayılı Sayıştay Kanunu’nun 43’üncü maddesi gereği hazırlanarak, Rapor Değerlendirme Kurulu’nun 13.12.2018 tarihli ve 375-1 sayılı kararıyla kabul edilmiştir.

 İÇİNDEKİLER

1. GENEL ÇERÇEVE ............................................................................................................. 3
2. KAMU İŞLETMELERİ HAKKINDA GENEL BİLGİ ................................................... 6 2.1. Kamu İşletmeciliğinin Tarihi Gelişimi ........................................................................ 6 2.2. Kamu İşletmelerinin Tasnifi ........................................................................................ 10
3. KAMU İŞLETMELERİNİN FAALİYETLERİ ............................................................. 11 3.1. Kamu İşletmeleri Faaliyetlerine İlişkin Hedef ve Politikalar ...................................... 11 3.2. Kamu İşletmelerine İlişkin Genel Bilgiler ve Değerlendirme.................................... 12 3.3. İstihdam ..................................................................................................................... 14 3.4. İşletme Çalışmaları ..................................................................................................... 17 3.4.1. Alımlar ................................................................................................................. 17 3.4.2. İşletme Sonuçları .................................................................................................. 20 3.5. Yatırımlar .................................................................................................................. 23 3.6. Bağlı Şirketler/Ortaklıklar ve İştirakler ....................................................................... 26 EK: KAMU İŞLETMELERİ LİSTESİ VE İŞLETMELERE İLİŞKİN BAŞLICA BİLGİLER .............................................................................................................................. 30

TABLOLAR LİSTESİ Tablo 1 : Kamu İşletmelerine İlişkin Başlıca Bilgiler .............................................................. 13 Tablo 2 : Personel Sayısı ve Personel Giderleri ...................................................................... 16 Tablo 3 : Alımlar ...................................................................................................................... 19 Tablo 4 : Kamu İşletmeleri Dönem Sonuçları ......................................................................... 20 Tablo 5 : Bankalar Dönem Sonuçları ....................................................................................... 21 Tablo 6 : Sigorta Şirketleri Dönem Sonuçları .......................................................................... 21 Tablo 7 : Diğer Mali Kuruluşlar Dönem Sonuçları .................................................................. 22 Tablo 8 : Kamu işletmelerinin Yatırım Programı kapsamındaki yapılan yatırımları............... 25 Tablo 9 : Nakdi Yatırım Harcamaları ...................................................................................... 26 Tablo 10 : Bağlı Şirketler/Ortaklıklar ve İştiraklere İlişkin Başlıca Bilgiler .......................... 28

KISALTMALAR EXİMBANK Türk İhracat Kredi Bankası A.Ş. KİK Kamu İktisadi Kuruluşları LNG Sıvılaştırılmış Doğal Gaz TEDAŞ T. Elektrik Dağıtım A.Ş. TMO Toprak Mahsulleri Ofisi Genel Müdürlüğü TRT Türkiye Radyo Televizyon Kurumu BOTAŞ Boru Hatları İle Petrol Taşıma A.Ş DHMİ Devlet Hava Meydanları İşletmesi Genel Müdürlüğü DMO Devlet Malzeme Ofisi Genel Müdürlüğü EBK Et ve Balık Kurumu GSYH Gayrisafi Yurt İçi Hâsıla GYO Gayrimenkul Yatırım Ortaklığı İDT İktisadi Devlet Teşekkülleri KBİ T.H. Karadeniz Bakır İşletmeleri A.Ş. KHK Kanun Hükmünde Kararname KİT Kamu İktisadi Teşebbüsü MPİ Milli Piyango İdaresi Genel Müdürlüğü OVP Orta Vadeli Programlar PTT T.C. Posta ve Telgraf Teşkilatı A.Ş. SEKA Türkiye Selüloz ve Kâğıt Fabrikaları A.Ş TBMM Türkiye Büyük Millet Meclisi TCDD T.C. Devlet Demiryolları İşletmesi Genel Müdürlüğü TDÇİ Türkiye Demir Çelik İşletmeleri TEİAŞ Türkiye Elektrik İletim A.Ş. TEMSAN T. Elektromekanik Sanayi A.Ş. TKİ Türkiye Kömür İşletmeleri Kurumu Genel Müdürlüğü TOKİ Toplu Konut İdaresi Başkanlığı TPAO Türkiye Petrolleri A.O TTK Türkiye Taşkömürü Kurumu Genel Müdürlüğü TÜDEMSAŞ Türkiye Demiryolu Makinaları Sanayii A.Ş. TÜİK Türkiye İstatistik Kurumu TÜLOMSAŞ Türkiye Lokomotif ve Motor Sanayii A.Ş.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2017 Yılı Genel Raporu 3

1. GENEL ÇERÇEVE Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 165’inci maddesi uyarınca, sermayesinin yarısından fazlası doğrudan doğruya veya dolaylı olarak Devlete ait olan kamu kuruluş ve ortaklıklarının Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) tarafından denetlenmesine ilişkin esaslar kanunla düzenlenmiştir. Bu kapsamda TBMM tarafından yapılacak denetimlerde, 3346 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüsleri ile Fonların Türkiye Büyük Millet Meclisince Denetlenmesinin Düzenlenmesi Hakkında Kanun ile 6085 sayılı Sayıştay Kanunu çerçevesinde yürütülen denetimler sonucu hazırlanan Sayıştay Raporları esas alınmaktadır. Bu doğrultuda Sayıştay tarafından yürütülen kamu işletmeleri denetimlerinde;
    Kamu işletmesinin hesap ve işlemleri ile mali rapor ve tablolarının, mali raporlama standartları doğrultusunda denetlenen kamu idaresinin mali durumunu ve faaliyet sonuçlarını tüm önemli yönleriyle doğru ve güvenilir bir biçimde gösterip göstermediği hakkında denetim görüşü oluşturulması,  Kamu işletmesinin gelir, gider ve bilanço hesapları ile diğer işlemlerinin kanunlara ve diğer hukuki düzenlemelere uygun olup olmadığının tespit edilmesi,  Kamu işletmesinin ulusal ekonomiye faydalı olabilmesi için özerk bir tarzda, ekonominin kuralları ve ekonomik gerekler dâhilinde, verimlilik ve kârlılık ilkeleri doğrultusunda yönetilip yönetilmediğinin değerlendirilmesi,  Kamu işletmesinin kuruluş amaçlarına ulaşmasını teminen, faaliyetlerinin mevzuata, uzun vadeli kalkınma planına ve planın uygulama programlarına uygunluğunun tespit edilmesi,  Mali yönetim ve iç kontrol sistemlerinin değerlendirilmesi amaçlanmaktadır. Raporun Amacı Kamu İşletmeleri Genel Raporu (Genel Rapor) ile kamu işletmelerinin faaliyet sonuçları hakkında kamuoyuna güvenilir ve yeterli bilgi sunulması, kamu idarelerinin performansının değerlendirilmesi, hesap verme sorumluluğu ile mali saydamlığın yerleştirilmesi ve yaygınlaştırılması amaçlanmaktadır.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2017 Yılı Genel Raporu 4 Kamu İşletmeleri Genel Raporu, 6085 sayılı Kanun’un 43’üncü maddesi gereğince, denetlenen kamu işletmelerinin yıllık faaliyet sonuçları ile denetimlerine ilişkin genel tespitler hakkında kamuoyunu bilgilendirmek amacıyla her yıl hazırlanmaktadır. Raporun Hazırlanma Yöntemi ve Kapsamı Kamu İşletmeleri Genel Raporu, denetim grup başkanlıkları tarafından hazırlanan kamu işletmeleri yıllık raporlarında yer alan veriler ile Genel Raporda yer verilmesi uygun görülen diğer hususların önemlilik, genellik arz etme ve kamuoyu bilgisine sunulma gerekliliği kriterleri çerçevesinde analiz edilmesi suretiyle hazırlanmaktadır. Rapor Değerlendirme Kurulu tarafından izleyen yılın sonuna kadar son şekli verilen Kamu İşletmeleri Genel Raporu, Başkanlık tarafından yayımlanmaktadır. Rapor kapsamında kamu işletmeleri; hukuki yapıları, nitelikleri ve işleyişleri dikkate alınarak “Kamu İktisadi Teşebbüsleri”, “Özelleştirme Kapsam ve Programındaki Kuruluşlar”, “Mali Kuruluşlar” ve “Diğer Kuruluşlar” olarak tasnif edilmiş ve yıllık faaliyetlerine ilişkin değerlendirmeler bu doğrultuda yapılmıştır.
Raporda yer alan kamu işletmelerine ilişkin veriler, karşılaştırmaya imkân vermesi açısından üç yıllık olarak sunulmuştur. 2015, 2016 ve 2017 yılında kamu işletmeleriyle ilgili gelişmelere aşağıda yer verilmiştir.
2015 yılında; EÜAŞ bağlı ortaklıklarından Kemerköy Elektrik Üretim A.Ş. ile Yeniköy Elektrik Üretim A.Ş. özelleştirilmiştir. Aynı yıl Ziraat Katılım Bankası A.Ş. kurulmuştur. 2015 yılında Sayıştay tarafından kamu işletmeleri ile ilgili olarak 3 adedi kıst rapor olmak üzere 75 adet rapor hazırlanmıştır.
2016 yılında; EÜAŞ bağlı ortaklığı Soma Elektrik Üretim A.Ş. özelleştirilmiştir. TTA Gayrimenkul A.Ş. 21.10.2016 itibarıyla Sümer Holding AŞ ile birleştirilmiştir. Bu yılda Ziraat Gayrimenkul Yatırım Ortaklığı A.Ş. ile Ziraat Katılım Varlık Kiralama A.Ş. kurulmuştur. 2016 yılında Sayıştay tarafından kamu işletmeleri ile ilgili olarak 4 adedi kıst rapor olmak üzere 75 adet rapor hazırlanmıştır.
2017 yılında ise; Ege Linyitleri İşletmesi Müessesesi ve Garp Linyitleri İşletmesi Müessesesi Müdürlüklerinin tüzel kişiliği kaldırılmıştır. TP Petrol Dağıtım AŞ. özelleştirilmiş ve Şeker Kurumu kapatılmıştır. Bu dönemde TCDD Taşımacılık Anonim Şirketi ile ZKB

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2017 Yılı Genel Raporu 5 Varlık Kiralama A.Ş. kurulmuştur. 2017 yılında Sayıştay tarafından kamu işletmeleri ile ilgili olarak 5 adedi kıst rapor olmak üzere 75 adet rapor hazırlanmıştır.
Sayıştay tarafından hazırlanan kıst rapor verileri Kamu İşletmeleri Genel Raporu’na dâhil edilmemiştir.  TKİ Yönetim Kurulunun 12.05.2017 tarihli ve 14/118 sayılı kararı ile Ege Linyitleri İşletmesi Müessesesi ve Garp Linyitleri İşletmesi Müessesesi Müdürlüklerinin tüzel kişiliği kaldırılmış ve işletmeye dönüştürülmüştür. Bu müesseselere ilişkin veriler TKİ mali tablolarına yansıtılmıştır.  TP Petrol Dağıtım AŞ 04.04.2017 tarihinde özelleştirilmiş; 01.01.2017- 04.04.2017 dönemini kapsayan Sayıştay Denetim Raporu hazırlanmış, veriler Genel Rapora dâhil edilmemiştir.  ZKB Varlık Kiralama A.Ş. 08.09.2017 tarihinde kurulmuş, 08.09.2017- 31.12.2017 dönemini kapsayan Sayıştay Denetim Raporu hazırlanmış, veriler Genel Rapora dâhil edilmemiştir.  Şeker Kurumu Başkanlığı, 24.12.2017 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 696 sayılı Olağanüstü Hal Kapsamında Bazı Düzenlemeler Yapılması Hakkında KHK ile bu tarih itibariyle kapatılmış, 01.01.2017-24.12.2017 dönemini kapsayan Sayıştay Denetim Raporu hazırlanmış, veriler Genel Rapora dâhil edilmemiştir. Hazine Müsteşarlığı Adına Alınan Tütünlerin Hesap ve İşlemleri Sayıştay tarafından denetlenmekte ve Sayıştay Denetim Raporu hazırlanmaktadır. Ancak veriler Genel Rapora dâhil edilmemiştir. Raporun “Genel Çerçeve” bölümünde Sayıştay tarafından yürütülen kamu işletmeleri denetimi ile bu Raporun amacı, kapsamı, hazırlanma yöntemi ve içeriği hakkında bilgiye; “Kamu İşletmeleri Hakkında Genel Bilgi” bölümünde, kamu işletmeciliğinin tarihi gelişimi ile kamu işletmelerinin tasnifi hakkında bilgiye yer verilmiştir. Raporun “Kamu İşletmelerinin Faaliyetleri” bölümünde; istihdam, işletme çalışmaları, yatırımlar ve iştirakler başlıkları altında kamu işletmelerinin cari yıl faaliyetleri hakkında değerlendirmelerde bulunulmuştur.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2017 Yılı Genel Raporu 6 2. KAMU İŞLETMELERİ HAKKINDA GENEL BİLGİ 2.1. Kamu İşletmeciliğinin Tarihi Gelişimi Kamu işletmesi kavramı ülkeden ülkeye değişmekle birlikte, genel olarak kamusal kaynakları kullanmak suretiyle ekonomik alanda faaliyet gösteren kamu idarelerini ifade etmek üzere kullanılmaktadır. Özellikle gelişmekte olan ülkelerdeki kamu işletmelerinin kuruluş amaçları; ekonomik kalkınmayı sağlamak, tekelleri devlet eliyle işletmek, özel sektörün başaramayacağı veya giremediği işleri yapmak, ekonomiye yön vermek, özel sektöre öncülük etmek, gelir dağılımını düzenlemek vb. olarak sayılabilir. KİT’lerin, sistemli bir şekilde kurulmaları ve geliştirilmeleri her ne kadar 1930’lu yıllardan sonra gerçekleştirilmiş ise de, Osmanlı döneminde de özellikle ordu ve diğer alanlardaki teknik ihtiyaçları karşılamak üzere bazı devlet işletmeleri bulunmaktadır. Cumhuriyet döneminde ise, 1923 yılında gerçekleştirilen İzmir İktisat Kongresi’nde alınan kararlar doğrultusunda, ülke kalkınmasının özel sektör eliyle gerçekleştirilmesine yönelik politikaların uygulanması benimsenirken, Osmanlı döneminden devreden tesislerin, devlet tarafından işletilmesi yoluna gidilmiştir. Özel teşebbüs ve sanayinin desteklenmesi amacı ile ilk olarak 1925 yılında 633 sayılı Kanun ile Türkiye Sanayi ve Maadin Bankası kurulmuştur. Banka’nın temel fonksiyonlarını yerine getirmede yetersiz kalması ve 1929 ekonomik buhranının ortaya çıkması, ekonomide devletçilik fikrinin ağırlık kazanmasına ve bu yönde yeni uygulamaların başlatılmasına neden olmuştur. Devletçilik uygulamalarının ağır bastığı 1931-1950 döneminde, Türkiye Sanayi ve Maadin Bankası’na bağlı tesisler, 1932 yılında 2058 sayılı Kanunla kurulan Devlet Sanayi Ofisi’ne verilmiş, Bankacılık işlemleri de 1932 yılında 2064 sayılı Kanunla kurulan Türkiye Sanayi Kredi Bankası’na devredilmiştir. Devlet Sanayi Ofisi ve Türkiye Sanayi Kredi Bankasının kurulması, özel teşebbüs taraftarı çevrelerde büyük tepkiyle karşılanmış, bunun üzerine anılan bu iki kuruluş, birinci yılını doldurmadan mevcut yapıları içerisinde faaliyette bulunmalarının, milli sanayiin

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2017 Yılı Genel Raporu 7 gelişmesine katkıda bulunmaktan çok özel sektörü caydırıcı etkisi olduğu gerekçesiyle kapatılmıştır. Devlet Sanayi Ofisi ve Türkiye Sanayi Kredi Bankasının yerine “Alelumum sanayi işleriyle ve bankacılık muameleleriyle iştigal etmek” üzere 1933 yılında 2262 sayılı Kanun ile Sümerbank kurulmuştur. Bu dönemde sanayinin geliştirilmesi için hazırlanan Birinci Beş Yıllık Sanayi Planında yer alan projelerin büyük bölümünü gerçekleştirme görevi de 1934 yılında 2580 sayılı Kanun’la Sümerbank’a verilmiştir. Sümerbank’ın kuruluşunu takiben 1935 yılında 14.06.1935 tarihli ve 2805 sayılı Kanunla, Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü’nce bulunan işletmeye elverişli madenlerin işlenmesini sağlamak ve Elektrik İşleri Etüt İdaresi’nce geliştirilecek enerji üretim ve dağıtım projelerini tesis etmek ve işletmek üzere Etibank kurulmuştur. Bu dönemde yapılan düzenlemelerle, Sümerbank ve Etibank dışında, başkaca yeni kamu teşebbüsleri de kurulmuştur. Kamu İşletmelerinin gerek sayılarındaki artış, gerekse ekonomideki artan önemi sonucunda, bu kuruluşların ortak bir düzenlemeye tabi tutulmaları gereğinin ortaya çıkması üzerine; 17.06.1938 tarihinde 3460 sayılı, “Sermayesinin Tamamı Devlet Tarafından Verilmek Suretiyle Kurulan İktisadi Teşekküllerin Teşkilatıyla İdare ve Murakabeleri Hakkında Kanun” çıkarılarak, o tarihte sermayesinin tamamı devlete ait teşekküllerden Sümerbank, Etibank, T.C. Ziraat Bankası, Denizbank ve Devlet Ziraat İşletmeleri Kurumu bu Kanuna tabi tutulmuştur. 3460 sayılı Kanun’la; KİT’leri, idari, mali ve teknik bakımdan sürekli denetlemek ve gözetlemekle görevli “Umumi Murakabe Heyeti” ve Umumi Murakabe Heyetinin raporlarını esas alarak yapacağı denetimler sonunda KİT’lerin ibra edilip edilmemesi konusunda karar almak üzere, Başbakanın başkanlığında yasama ve yürütme organı temsilcilerinden oluşan “Umumi Heyet” kurulmuş, Umumi Murakabe Heyeti daha sonra Başbakanlık Yüksek Denetleme Kurulu adını almıştır. 2010 yılında 6085 sayılı Sayıştay Kanunu ile Başbakanlık Yüksek Denetleme Kurulu tüzel kişiliği sona erdirilerek Sayıştay’a devredilmiştir. 18.01.1940 tarihli ve 3780 sayılı Milli Korunma Kanunu ile devletin ekonomideki ağırlığı daha da artmış, TBMM’de olan Kamu İşletmesi kurma yetkisinin olağanüstü hal durumunda Bakanlar Kurulunca da kullanılmasına imkân tanınmıştır.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2017 Yılı Genel Raporu 8 Birinci Beş Yıllık Sanayi Planından sonra İkinci Beş Yıllık Sanayi Planı da hazırlanmış olmakla birlikte, dünya savaşının ekonomik ve sosyal hayata yansıyan olumsuzlukları nedeniyle İkinci Beş Yıllık Sanayi Planı uygulanamamıştır. 1950 yılında çok partili demokratik sisteme geçişle birlikte başlayan 1951-1960 döneminde; devletin ekonomideki payının küçültülmesi hedeflenmiş olmasına karşılık, bu hedef gerçekleştirilememiş, mevcut KİT’ler özel sektöre devredilemediği gibi, TCDD, PTT, Denizcilik Bankası TAŞ ve DMO iktisadi devlet teşekkülü haline dönüştürülmüş; TPAO, EBK, TDÇİ, SEKA ve T.C. Turizm Bankası gibi yeni teşekküller kurularak KİT’ler daha da yaygınlaştırılmıştır. 1961 Anayasası`nın 127’nci maddesinde, “Kamu iktisadi teşebbüsü” kavramı kullanılarak bu teşebbüslerin Türkiye Büyük Millet Meclisi’nce denetlenmesi ve bu denetimin kanunla düzenlenmesi öngörülmüştür. Bu dönemde, karma ekonomi ilkesi benimsenmiş ve plan disiplini içinde bir kalkınma modeli izlenmiştir. KİT’lerin yeniden düzenlenmeleri ve etkinliklerinin sağlanmasına yönelik olarak, Plan hedefleri doğrultusunda “İktisadi Devlet Teşekkülleri Yeniden Düzenleme Komisyonu” kurulmuş; 1964 yılında 3460 sayılı Kanun’un yerine 440 sayılı İktisadi Devlet Teşekkülleri ve İştirakler Hakkında Kanun, İDT’lerin yatırım sorunlarını çözmek amacıyla 441 sayılı Devlet Yatırım Bankası Kanunu ve KİT’lerin denetimine ilişkin olarak 468 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüslerinin Türkiye Büyük Millet Meclisince Denetlenmesinin Düzenlenmesi Hakkında Kanun çıkarılmıştır. 1961 Anayasası’nın 127’nci maddesinde yer alan hüküm, 1982 Anayasasının “Kamu iktisadi teşebbüslerinin denetimi” başlığını taşıyan 165’inci maddesinde “sermayesinin yarısından fazlası doğrudan doğruya veya dolaylı olarak devlete ait olan kamu kuruluş ve ortaklıklarının Türkiye Büyük Millet Meclisince denetlenmesi esasları kanunla düzenlenir.” şeklinde ifade edilmiştir. 1983 yılında 440 sayılı Kanun’un yerine 60 sayılı KHK çıkarılmış, bu KHK aynı yıl 2929 sayı ile kanunlaştırılmış, bu Kanun da yedi ay sonra 1984 yılında yürürlükten kaldırılarak yerine 233 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüsleri Hakkında KHK yürürlüğe konulmuştur.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2017 Yılı Genel Raporu 9 Anayasa gereği KİT’lerin TBMM tarafından denetlenmesine dair usul ve esaslar 1987 yılında çıkarılan 3346 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüsleri ile Fonların Türkiye Büyük Millet Meclisince Denetlenmesinin Düzenlenmesi Hakkında Kanun ile düzenlenmiştir. 1980 sonrasındaki dönemde; ekonomik istikrar tedbirleri ile KİT politikalarında köklü değişiklikler yapılmıştır. 1985-1989 yıllarında uygulanan Beşinci Beş Yıllık Kalkınma Planında; kamu iktisadi teşebbüslerinin (KİT) kârlı ve verimli çalışmalarının esas olduğu, idari ve mali açılardan bağımsız çalışabilmelerini sağlayacak düzenlemelerin yapılması öngörülmüştür. Kamunun ekonomideki payının azaltılması amacıyla 1980’li yıllardan itibaren başlatılan çalışmalarda; özelleştirmenin yasal alt yapısını oluşturmaya yönelik ilk hukuki düzenleme 1984 yılında çıkarılan 2983 sayılı Tasarrufların Teşviki ve Kamu Yatırımlarının Hızlandırılması Hakkında Kanun ile yapılmıştır. 1986 yılında da 3291 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüslerinin Özelleştirilmesi Hakkında Kanun çıkarılmıştır. 1990-1994 yıllarını kapsayan Altıncı Beş Yıllık Kalkınma Planında da; iktisadi etkinliğin artırılması ve sermayenin tabana yayılmasını sağlamak üzere başlatılan özelleştirme programının süratle gerçekleştirilmesi hedeflenmiş, bir yandan özelleştirme faaliyetleri sürdürülürken, diğer taraftan KİT’lerin kendilerine yeterli kaynak yaratarak daha kârlı ve verimli çalışmalarının sağlanması öngörülmüştür. Özelleştirme uygulamalarıyla ilgili olarak 4046 sayılı Özelleştirme Uygulamalarının Düzenlenmesine Dair Kanun bu dönemde çıkarılmıştır. 2007-2013 dönemi için hazırlanan Dokuzuncu Beş Yıllık Kalkınma Planında; özelleştirmelerin de etkisiyle KİT sisteminin ekonomi içindeki payının önemli ölçüde azalması, KİT’lerin toplam brüt satış hasılatının GSYH’ye oranının 2006 yılındaki %9 seviyesinden 2013 yılında %3,3’e düşmesi, aynı dönemde KİT sisteminde yaratılan katma değerin GSYH’ye oranının da %2’den %0,6’ya düşmesi hedeflenmiştir. Dokuzuncu Kalkınma Planı döneminde kamu, petro-kimya, tuz ve tütün sektörleri ile araç muayene istasyonları işletmeciliğinden tamamen çekilmiştir. Elektrik dağıtımı ve üretimi, doğal gaz dağıtımı, imalat sanayii, liman işletmeciliği, telekomünikasyon, bankacılık, denizyolu ve havayolu taşımacılığı alanlarında bir kısım özelleştirmeler gerçekleştirilmiştir. 2014-2018 dönemini kapsayan Onuncu Kalkınma Planı’nda; kamu sermayeli işletmelerin kamuya yük getirmeden, verimlilik ilkesi çerçevesinde faaliyet göstermeleri

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2017 Yılı Genel Raporu 10 amaçlanmış ve Plan dönemi sonunda özelleştirme programındaki kuruluşlar dâhil KİT’lerin ürettiği katma değerin GSYH içindeki payının yüzde 0,8 olarak gerçekleşmesi öngörülmüştür. Onuncu Kalkınma Planının uygulanması amacıyla orta vadeli programlar (OVP), yıllık programlar, kurumsal stratejik planları hazırlanmaktadır. 2015-2017 dönemini kapsayan orta vadeli program ile yıllık programlardaki KİT`lerle ilgili düzenleme ve hedeflere Raporun ilgili bölümünde yer verilmiştir. 2.2. Kamu İşletmelerinin Tasnifi Rapor kapsamında kamu işletmeleri, tabi oldukları mevzuat, hukuki yapıları, nitelikleri ve işleyişleri dikkate alınarak, Kamu İktisadi Teşebbüsleri, Özelleştirme Kapsam ve Programındaki Kuruluşlar, Mali Kuruluşlar ve Diğer Kuruluşlar olarak tasnif edilmiştir. Raporun konusunu teşkil eden ve belirtilen tasnif doğrultusunda hazırlanan kamu işletmeleri listesi Ek’te yer almaktadır.
Raporda, kamu işletmeleri aşağıdaki şekilde tasnif edilmiştir: Kamu İktisadi Teşebbüsleri: 233 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüsleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararnameye tabi olan iktisadi devlet teşekkülleri (İDT) ile kamu iktisadi kuruluşlarını (KİK) ve bunların müesseseleri, bağlı ortaklıkları ve iştirakleri kamu iktisadi teşebbüsü olarak tasnif edilmiştir. T. Elektromekanik Sanayi A.Ş. Genel Müdürlüğü Özelleştirme Yüksek Kurulu’nun aldığı 17.04.2017 tarihli ve 2017/11 sayılı kararı, T. Elektrik Dağıtım A.Ş. (TEDAŞ) Özelleştirme Yüksek Kurulu’nun 2017/12 sayılı kararı ile özelleştirme kapsam ve programından çıkarılmıştır. Bu iki kuruluş 2015-2016 verilerinde özelleştirme kapsam ve programındaki kuruluşlar, 2017 verilerinde KİT’ler arasında yer almıştır. 2017 yılında, 17 adet İDT ile bunlara bağlı 7 adet müessese ve 4 adet bağlı ortaklık ve 2 adet KİK olmak üzere toplam 30 adet KİT Sayıştay tarafından denetlenmiştir. Özelleştirme Kapsam ve Programındaki Kuruluşlar: 4046 sayılı Özelleştirme Uygulamaları Hakkında Kanun kapsamında, özelleştirme çalışmalarına konu olan kamu işletmeleri özelleştirme kapsam ve programındaki kuruluşlar olarak tasnif edilmiştir. 4046 sayılı Kanun’a göre, özelleştirme programına alınan kuruluşlar, sermayelerindeki kamu payı % 50'nin altına düşünceye kadar Sayıştay tarafından denetlenmektedir. Ayrıca bu Kanun’a tabi kamu işletmelerinin özel hukuk hükümlerine tabi olacağı ancak özelleştirme

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2017 Yılı Genel Raporu 11 uygulamalarıyla ilgili olarak 233 sayılı KHK’ya tabi olmayacakları düzenlenmiştir. 2017 yılında T. Elektromekanik Sanayi A.Ş. Genel Müdürlüğü ile T. Elektrik Dağıtım A.Ş. (TEDAŞ) özelleştirme kapsam ve programından çıkarılmıştır. 2017 yılında özelleştirme kapsam ve programında olan 7 adet kamu işletmesi Sayıştay tarafından denetlenmiştir.
Mali Kuruluşlar: Bankacılık ve sigortacılık faaliyetleriyle iştigal eden kuruluşlar ile diğer mali kuruluşlardan oluşmaktadır.
Sayıştay denetimine tabi mali kuruluşlardan; TC. Ziraat Bankası, T. Halk Bankası ve T. Emlak Bankası 4603 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası, Türkiye Halk Bankası Anonim Şirketi ve Türkiye Emlak Bankası Anonim Şirketi Hakkında Kanun kapsamında faaliyet gösterirken; Türkiye İhracat Kredi Bankası (Eximbank), Türkiye Kalkınma Bankası ve İlbank kendi kuruluş kanunlarına göre faaliyet göstermektedirler. 4603 sayılı Kanun’da, bankaların yeniden yapılandırma işlemlerini takiben hisse satış işlemleri için 4046 sayılı Kanun hükümlerine göre özelleştirme kapsam ve programına alınması öngörülmektedir. Nitekim, Türkiye Halk Bankası bu hükme istinaden özelleştirme portföyünde yer almaktadır. Ancak, Sayıştay denetimine tabi mali kuruluşların bütün olarak değerlendirilebilmesi açısından Türkiye Halk Bankası’na özelleştirme kapsamındaki kuruluşlar içinde değil, mali kuruluşlar içinde yer verilmiştir. T. Emlak Bankası AŞ. 27.05.2017 tarihli ve 30078 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 7020 sayılı Kanun ile tasfiye hâlinden çıkmıştır. Mali kuruluşlar yukarıda belirtilen bankalar ve bunların mali nitelikteki bağlı ortaklıkları olmak üzere toplam 24 adet kuruluşu kapsamaktadır.  Diğer kuruluşlar: Kendi kuruluş kanunları kapsamında düzenlemelere tabi olan ve yukarıdaki gruplandırmalara girmeyen Sayıştay denetimine tabi diğer kamu işletmelerini ifade etmekte olup 13 adet kuruluştan oluşmaktadır. 3. KAMU İŞLETMELERİNİN FAALİYETLERİ 3.1. Kamu İşletmeleri Faaliyetlerine İlişkin Hedef ve Politikalar Kamu işletmeleri ile ilgili hedef ve politikalara kalkınma planları ile yıllık programlarda yer verilmekte olup; ayrıca kamu işletmelerinin faaliyetlerine ilişkin Bakanlar Kurulu kararı ile çıkarılan Kamu İktisadi Teşebbüsleri ve Bağlı Ortaklıkların Genel Yatırım ve Finansman

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2017 Yılı Genel Raporu 12 Programı ile çeşitli düzenlemeler yapılmaktadır. 2014-2018 yıllarını kapsayan Onuncu Kalkınma Planı, 2015-2017 yıllarını kapsayan Orta Vadeli Program incelendiğinde kamu işletmeleri ile ilgili olarak;  KİT’lerin kârlılık, verimlilik ve kurumsal yönetim ilkelerine uygun olarak işletilmesi,  KİT’lerde; yetkilendirmeyi, hesap verebilirliği, şeffaflığı, karar alma süreçlerinde etkinliği ve performansa dayalı yönetimi esas alan stratejik yönetim anlayışının yaygınlaştırılması,  KİT’lerde etkili iç denetim ve iç kontrol mekanizmasının kurulması ve iç denetim birimlerinin etkin hale getirilmesi, dış denetim süreçlerinin, hesap verebilirlik anlayışı çerçevesinde etkinleştirilmesi,  KİT’lerin, istikrarlı yüksek büyümeye katkı sağlamak amacıyla teknolojik altyapılarını ve Ar-Ge faaliyetlerini geliştirerek katma değeri yüksek ürünlere yoğunlaşması, yerli enerji kaynaklarından faydalanması ve ihracata yönelik yeni fırsatların değerlendirilmesi temel hedef ve politika olarak belirlenmiştir. Bu temel hedef ve politikaların yanı sıra her yıl Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan Kamu İktisadi Teşebbüsleri ve Bağlı Ortaklıkları Genel Yatırım ve Finansman Programı ile kamu işletmelerinin yıllık çalışmalarını yürütürken uyacakları esaslar, mal ve hizmet tedarik ve üretim faaliyetlerine, borç ödemeleri ve alacaklarına, istihdama ilişkin hükümler, uygulanacak fiyatlara ilişkin esaslar belirlenmektedir. 3.2. Kamu İşletmelerine İlişkin Genel Bilgiler ve Değerlendirme 2015-2017 yılı kamu işletmelerine ilişkin başlıca bilgilere aşağıdaki tabloda yer verilmiştir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2017 Yılı Genel Raporu 13 Tablo 1 : Kamu İşletmelerine İlişkin Başlıca Bilgiler Toplu Bilgiler Ölçü 2015 2016 2017 Değişim Artış veya Azalış (% ) Esas sermaye Bin TL 117.705.242 184.800.101 213.840.828 29.040.727 15,7 Ödenmiş sermaye Bin TL 146.288.221 163.030.420 183.065.648 20.035.228 12,3 Varlıklar Toplamı Bin TL 976.569.890 1.186.333.555 1.468.168.147 281.834.592 23,8 Öz kaynaklar Bin TL 234.632.039 275.758.690 316.956.215 41.197.525 14,9 Yabancı kaynaklar Bin TL 741.937.851 910.574.865 1.151.211.932 240.637.067 26,4 Yatırım harcamaları (nakdi) Bin TL 11.172.385 10.903.449 15.883.069 4.979.620 45,7 Tüm alımlar tutarı Bin TL 83.843.404 66.123.928 87.304.121 21.180.193 32,0 Net satışlar Bin TL 123.301.490 107.510.235 121.427.925 13.917.690 12,9 Net faiz geliri/gideri (Banka) Bin TL 23.618.154 30.371.048 36.540.263 6.169.215 20,3 Teknik Bölüm dengesi (Sigorta) Bin TL 305.714 452.662 807.744 355.082 78,4 Esas Faaliyet Kârı/Zararı (Diğer Mali Kuruluşlar) Bin TL 333.791 286.091 799.200 513.109 179,4 Personel sayısı Kişi 213.027 210.926 206.742 (4.184) (2,0) Personel giderleri Bin TL 17.103.771 18.913.025 20.503.528 1.590.503 8,4 Dönem karı Bin TL 25.711.533 44.412.738 42.234.176 (2.178.562) (4,9) Dönem zararı Bin TL (4.004.231) (3.891.814) (5.796.033) (1.904.219) 48,9

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2017 Yılı Genel Raporu 14 2016 yılında 25 kamu işletmesinde sermaye artırımı yapılmıştır. 2017 yılında ise Çay- Kur, TCDD, TPAO, TTK, TTK Amasra, TTK Armutçuk, TTK Karadon, TTK Kozlu, TTK Üzülmez, İller Bankası, Ziraat Bankası, Kalkınma Bankası, Ziraat Katılım Bankası, Eximbank, Halk Portföy, Halk Sigorta, Halk Hayat, Halk GYO, Halk Faktoring, Bileşim, PTT, TÜRKSAT olmak üzere 22 kamu işletmesinde sermaye artırımı yapılmıştır. 2015 yılsonu itibarıyla, 235 milyar TL’si öz kaynak, 742 milyar TL’si yabancı kaynak olmak üzere toplam 977 milyar TL kaynak kullanan kamu işletmeleri, 2017 yılsonu itibarıyla 317 milyar TL’si öz kaynak, 1.151 milyar TL’si de yabancı kaynak olmak üzere toplam 1.468 milyar TL kaynak kullanmıştır. 2015-2017 dönemindeki öz kaynaklar %35 oranında artarken, yabancı kaynaklar %55 oranında artmış ve toplam kaynak artış oranı %50 olarak gerçekleşmiştir. 2017 yılsonu itibarıyla toplam varlıkların %80’i oranında 1.170 milyar TL’si, öz kaynakların %39’u oranında 124 milyar TL’si, yabancı kaynakların %91’i oranında 1.046 milyar TL’si mali kuruluşlara aittir. Tabloda yer alan yatırım harcamaları (nakdi), raporun ‘Yatırımlar’ bölümünde, personel ile ilgili veriler ‘İstihdam’ bölümünde, gelir ve kâr verileri ‘İşletme Sonuçları’ bölümünde ayrıntılı incelenmiştir. 3.3. İstihdam KİT’lerle ilgili olarak çıkarılan 233 sayılı KHK’da KİT personel rejiminin ayrı bir kanunla düzenlenmesi öngörülmüştür. 233 sayılı KHK’nın personele ilişkin hükümlerinde önemli düzenlemeler yapan 399 sayılı KHK’nın 3 üncü maddesinin (a) bendinde istihdam şekilleri; memur, sözleşmeli personel ve işçiler olarak belirlenmiştir. Aynı maddenin (b) bendinde; “Teşebbüs ve bağlı ortaklıkların genel idare esaslarına göre yürütülmesi gereken asli ve sürekli görevleri; genel müdür, genel müdür yardımcısı, teftiş kurulu başkanı, kurul ve daire başkanları, müessese, bölge, fabrika, işletme ve şube müdürleri, müfettiş ve müfettiş yardımcıları ile ekli 1 sayılı cetvelde kadro unvanları gösterilen diğer personel eliyle gördürülür. Bunlar hakkında bu Kanun Hükmünde Kararnamede belirtilen hükümler dışında 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu hükümleri uygulanır.” hükmü yer almış ve memurlarca yürütülecek görevler ve memurların kadro unvanları belirlenmiştir. 3 üncü maddenin (e) bendinde de, işçilerin bu KHK’ya tabi olmadığı belirtilmiştir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2017 Yılı Genel Raporu 15 KİT’lerde işçi personelin istihdamı; 4857 sayılı İş Kanunu ile 1475 sayılı İş Kanunu’nun 14 üncü maddesi hükümlerine göre yürütülmekte olup, ücret ve diğer hakları ile ilgili olarak 2012 yılında yürürlüğe giren 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu, 2006 yılında yürürlüğe giren 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ile toplu iş sözleşmesi ve personel yönetmelikleri hükümleri uygulanmaktadır. 4046 sayılı Kanun kapsamında özelleştirme programına alınan kuruluşların personeli programa alınma tarihindeki statülerini korumakta ve özelleşmenin gerçekleştiği tarihe kadar bulundukları statülerde çalışmaya devam etmektedirler. 4603 sayılı Kanun’a tabi kamu bankaları 233 ve 399 sayılı KHK’ların kapsamından çıkarılmış olmakla birlikte, Kanun’un 2 inci maddesinin üçüncü bendinde “Bankaların bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihte mevcut personeli hakkında aylık, özlük ve emeklilikleri yönünden tabi oldukları mevzuatın uygulanmasına devam olunur. Bunlardan uygun görülenler istekleri halinde, emeklilik statüleri devam etmek üzere özel hukuk hükümlerine göre çalıştırılabilir.” hükmü bulunmaktadır. Ayrıca 4603 sayılı Kanun’a göre bu bankalarda özel hukuk hükümlerine göre çalıştırılacak personelin sayısı, unvanı, ücret ve sair mali haklarının tespitinde genel kurullar yetkili olup, genel kurullar bu yetkilerini yönetim kurullarına devretmektedirler. 2017 yılında tümü 4857 sayılı İş Kanunu hükümlerine göre istihdam edilen Ziraat Bankası’nda 24.554, Halk Bankası’nda 17.851 ve Emlak Bankası’nda 34 kişi çalışmaktadır. Diğer kuruluşlar kapsamında olan kuruluşlardan kendi kuruluş kanunu bulunanlarda istihdam edilen personelin hangi statüde çalıştırılacağı kanunlarında belirlenmiştir. Bu kuruluşlardan; AOÇ faaliyetlerini 657 sayılı Kanun kapsamında istihdam edilen memurlar, 4857 sayılı Kanun kapsamında istihdam edilen işçiler ve istisnai hallerde de sözleşmeli statüde istihdam edilen personel ile yürütmektedir. TRT’de çalışan personelin tamamı sözleşmeli statüde, Vakıflar Bankası personeli 4857 sayılı İş Kanunu kapsamındadır. MPİ ve Şeker Kurumunda çalışanların tamamı memur statüsünde iken, TOKİ’de çalışanlar memur ve sözleşmeli personel statüsünde istihdam edilmiştir. Belirtilen kuruluşlar dışındaki diğer kuruluşlarda ise genellikle 4857 sayılı İş Kanunu’na tabi işçi personel istihdam edilmektedir. Kamu işletmelerinde 2015-2017 yıllarında çalışan personelin yılsonu sayıları ile personel giderleri aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2017 Yılı Genel Raporu 16 Tablo 2 : Personel Sayısı ve Personel Giderleri Personel Sayısı (Kişi) Personel Giderleri (Bin TL) Personel Türleri 2015 2016 2017 Değişim 2015 2016 2017 Değişim Toplam Yüzde (% ) Tutar Yüzde (% ) 1- Kamu İktisadi Teşebbüsleri a)Yönetim Kurulu üyeleri ve denetçiler 3.345 2.779 2.786 7 0,3 b) Memurlar 4.021 3.880 3.763 (117) (3,0) 311.845 346.531 382.838 36.307 10,5 c) Sözleşmeliler 43.954 43.256 43.011 (245) (0,6) 2.749.167 3.121.179 3.434.167 312.988 10,0 d) İşçiler 50.636 50.555 49.875 (680) (1,3) 5.277.070 5.437.254 5.928.724 491.470 9,0 Toplam (1) 98.611 97.691 96.649 (1.042) (1,1) 8.370.207 8.942.842 9.618.329 675.487 7,6 2- Özelleştirme Kapsam ve Programındaki Kuruluşlar a)Yönetim Kurulu üyeleri ve denetçiler 2.033 1.775 2.007 232 13,1 b) Memurlar 393 399 262 (137) (34,3) 30.457 32.858 20.805 (12.053) (36,7) c) Sözleşmeliler 2.388 2.252 1.424 (828) (36,8) 145.045 156.901 102.829 (54.072) (34,5) d) İşçiler 10.241 9.932 7.458 (2.474) (24,9) 864.546 926.353 610.572 (315.781) (34,1) Toplam (2) 13.022 12.583 9.144 (3.439) (27,3) 1.013.301 1.082.788 866.399 (216.389) (20,0) 3- M ali Kuruluşlar a)Yönetim Kurulu üyeleri ve denetçiler 14.704 16.429 17.899 1.470 8,9 b) Memurlar 4 3 3

c) Sözleşmeliler 3.011 2.927 2.802 (125) (4,3) 275.897 307.853 330.217 22.364 7,3 d) İşçiler 60.657 60.646 61.866 1.220 2,0 5.092.079 5.816.636 6.683.840 867.204 14,9 Toplam (3) 63.672 63.576 64.671 1.095 1,7 5.382.680 6.140.918 7.031.956 891.038 14,5 4- Diğer Kuruluşlar
a)Yönetim Kurulu üyeleri ve denetçiler 2.861 3.233 3.436 203 6,3 b) Memurlar 968 849 730 (119) (14,0) 68.309 65.448 68.976 3.528 5,4 c) Sözleşmeliler 34.189 33.794 33.035 (759) (2,2) 1.964.282 2.281.429 2.549.305 267.876 11,7 d) İşçiler 2.565 2.433 2.513 80 3,3 302.131 396.367 365.127 (31.240) (7,9) Toplam (4) 37.722 37.076 36.278 (798) (2,2) 2.337.583 2.746.477 2.986.844 240.367 8,8 Kamu İşletmeleri Toplamı
a)Yönetim Kurulu üyeleri ve denetçiler 22.943 24.216 26.128 1.912 7,9 b) Memurlar 5.386 5.131 4.758 (373) (7,3) 410.611 444.837 472.619 27.782 6,2 c) Sözleşmeliler 83.542 82.229 80.272 (1.957) (2,4) 5.134.391 5.867.362 6.416.518 549.156 9,4 d) İşçiler 124.099 123.566 121.712 (1.854) (1,5) 11.535.826 12.576.610 13.588.263 1.011.653 8,0 GENEL TOPLAM (1+2+3+4) 213.027 210.926 206.742 (4.184) (2,0) 17.103.771 18.913.025 20.503.528 1.590.503 8,4

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2017 Yılı Genel Raporu 17 Kamu işletmelerinde istihdam edilen personel sayısı 2015 yılında 213.027 kişiden 2017 yılsonunda 206.742 kişiye gerilemiştir. Diğer yandan personele yapılan harcamalar 17,1 milyar TL’den 20,5 milyar TL’ye yükselmiştir. Personel sayısı mali kuruluşlar dışında tüm gruplarda azalırken; personel harcamaları özelleştirme kapsamındaki kuruluşlar dışında tüm gruplarda artmıştır. 2017 yılsonu itibarıyla KİT toplam personel sayısı önceki yıla göre %1,1 oranında azalarak 96.649 kişiye düşmüştür. Personel sayısının azalmasında, emeklilik vb. nedenlerle ayrılmaların yanında, emeklilik veya diğer şekillerde kuruluşlardan ayrılan personelin yerine yeni personel alınmasına getirilen kısıtlamalar etkili olmaktadır. Personel azalması nedeniyle ortaya çıkan personel ihtiyacı hizmet alımı suretiyle yüklenici işçileriyle karşılanmaktadır. Özelleştirme kapsam ve programındaki kuruluşlarda; 2017 yılında görülen personel sayısındaki azalış büyük oranda TEMSAN ve TEDAŞ’ın özelleştirme kapsam ve programından çıkarılmasından kaynaklanmıştır. TÜİK verilerine göre 2017 yılında toplam istihdam 28.189 bin kişi olarak gerçekleşmiş, kamu işletmelerinin istihdama katkısı %0,7 seviyesindedir. 3.4. İşletme Çalışmaları 3.4.1. Alımlar KİT’ler, 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 2/b maddesi ile Kamu İhale Kanunu kapsamı içinde yer almaktadır. 4603 sayılı Kanuna tabi bankaların sadece yapım işleri kanun kapsamında bulunmaktadır. 13.02.2011 tarih 6111 sayılı Kanun ile bu bankaların doğrudan veya dolaylı olarak birlikte ya da ayrı ayrı sermayesinin yarısından fazlasına sahip bulundukları şirketlerin yapım ihaleleri dışındaki mal ve hizmet alımları, Kamu İhale Kanunu’nun kapsamı dışına çıkarılmıştır. Kamu İhale Kanunu’nun 2 inci maddesinin son fıkrasında; enerji, su, ulaştırma ve telekomünikasyon sektörlerinde faaliyet gösteren teşebbüs, işletme ve şirketlerin bu Kanun kapsamı dışında olduğu belirtilirken, geçici 4 üncü maddesinde bu kuruluşların kendi kanunları yürürlüğe girinceye kadar 4734 sayılı Kanuna tabi olacakları belirtilmiştir. Ancak, söz konusu kanuni düzenleme yapılmamıştır.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2017 Yılı Genel Raporu 18 Kamu İhale Kanunu’ndan istisna tutulan mal ve hizmetler, Kanun’un 3 üncü maddesinde düzenlenmiştir. Söz konusu maddenin (g) fıkrasına göre; KİT’ler ile sermayesinin yarısından fazlasına sahip bulundukları her çeşit kuruluş, müessese, birlik, işletme ve şirketlerin; doğrudan mal ve hizmet üretimine veya ana faaliyetlerine yönelik ihtiyaçlarının temini için yapacakları, yaklaşık maliyeti ve sözleşme bedeli 2017 yılı için 8.980.120 TL’yi aşmayan mal veya hizmet alımları istisna kapsamındadır. İstisna kapsamındaki mal ve hizmetler, kanunun geçici 4 üncü maddesi kapsamında, ilgili kuruluşların talebi üzerine Kamu İhale Kurumu tarafından belirlenmektedir. Kamu işletmeleri ile doğrudan ilgili diğer istisnalar aşağıda sayılmıştır:  Boru Hatları ile Petrol Taşıma A.Ş. (BOTAŞ) tarafından ithalat yoluyla yapılacak spot sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) alımları,  Türkiye Radyo-Televizyon Kurumu Genel Müdürlüğünün her türlü program, haber, yapım ve yayınlarla ilgili olarak Anadolu Ajansı Türk Anonim Şirketinden yapacağı mal ve hizmet alımları  Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığının bağlı, ilgili veya ilişkili kurum veya kuruluşlarının, faaliyetleri ile ilgili olarak birbirlerinden veya diğer kamu kurum ve kuruluşlarından karşılanan enerji, yakıt, mal, hizmet, danışmanlık alımları ve büyük onarım işleri, TETAŞ tarafından tedarik amaçlı yapılacak elektrik enerjisi alımları,  Fakir ailelere kömür yardımı yapılmasına ilişkin Bakanlar Kurulu kararnameleri kapsamında; işleticisi kim olursa olsun, Türkiye Kömür İşletmeleri Kurumu Genel Müdürlüğünün kendisine veya bağlı ortaklık veya iştiraklerine ait olan kömür sahalarından yapacağı mal ve hizmet alımları,  Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları İşletmesi Genel Müdürlüğü ile Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları Taşımacılık Anonim Şirketinin, Türkiye Demiryolu Makinaları Sanayii Anonim Şirketi, Türkiye Lokomotif ve Motor Sanayii Anonim Şirketi ve Türkiye Vagon Sanayii Anonim Şirketinden yapacağı mal veya hizmet alımları. Ayrıca; 09.05.2013 tarihli ve 6475 sayılı Posta Hizmetleri Kanunu’nun 31 inci maddesi ile 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 3 üncü maddesinde belirtilen parasal limitin “Posta ve Telgraf Teşkilatı Anonim Şirketinin anılan bent kapsamındaki mal ve hizmet alımları” için uygulanmayacağı hükmü getirilmiştir. Gerçekleştirilen değişiklik ile PTT’nin, ana faaliyetlerine yönelik alımları, tutarı ne olursa olsun Kamu İhale Kanunu kapsamı dışında bırakılmıştır.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2017 Yılı Genel Raporu 19 Kanun'un yayımlandığı 2002 yılında 6 bent olarak düzenlenen istisnalar, ilgili maddede yapılan değişikliklerle 2017 yılsonu itibarıyla 22 bent olmuş ve istisnaların kapsamı genişletilmiştir. Kamu işletmelerinin 2015-2017 yılları itibarıyla mal ve hizmet alımları aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. Tablo 3 : Alımlar (Bin TL) Alımların Türleri 2015 2016 2017 Yıllık Değişim İç Alım Dış Alım Toplam Tutar Yüzde (%) 1-Kamu İktisadi Teşebbüsleri
a) İlk madde ve malz. alımları 8.970.220 6.868.155 8.445.409 1.451.072 9.896.481 3.028.326 44,1 b) Ticari mal alımları 64.829.292 47.179.969 28.134.534 36.941.524 65.076.058 17.896.089 37,9 c) Hizmet alımları 2.130.791 2.753.119 3.332.389 0 3.332.389 579.270 21,0
Toplam (1) 75.930.303 56.801.243 39.912.332 38.392.596 78.304.928 21.503.685 37,9 2-Özelleştirme Kapsam ve Programındaki Kuruluşlar
a) İlk madde ve malz.alımları 2.481.670 3.240.554 3.770.770 - 3.770.770 530.216 16,4 b) Ticari mal alımları 2.350.432 2.413.370 277 - 277 (2.413.093) (100,0) c) Hizmet alımları 274.204 383.880 90.851 - 90.851 (293.029) (76,3)
Toplam (2) 5.106.306 6.037.804 3.861.898 - 3.861.898 (2.175.906) (36,0) 3-Mali Kuruluşlar
a) İlk madde ve malz. alımları 280.361 292.183 376.404 5.617 382.021 89.838 30,7 b) Ticari mal alımları - - - - - - - c) Hizmet alımları 1.355.072 1.606.389 1.997.914 - 1.997.914 391.525 24,4
Toplam (3) 1.635.433 1.898.572 2.374.318 5.617 2.379.935 481.363 25,4 4-Diğer Kuruluşlar
a) İlk madde ve malzeme alımları 204.493 140.095 166.080 75 166.155 26.060 18,6 b) Ticari mal alımları 306 54.259 228.531 - 228.531 174.272 321,2 c) Hizmet alımları 966.563 1.191.955 2.362.674 - 2.362.674 1.170.719 98,2
Toplam (4) 1.171.362 1.386.309 2.757.285 75 2.757.360 1.371.051 98,9 Kamu İşletmeleri Toplamı
a) İlk madde ve malz. Alımları 11.936.744 10.540.987 12.758.663 1.456.764 14.215.427 3.674.440 34,9 b) Ticari mal alımları 67.180.030 49.647.598 28.363.342 36.941.524 65.304.866 15.657.268 31,5 c) Hizmet alımları 4.726.630 5.935.343 7.783.828 - 7.783.828 1.848.485 31,1 GENEL TOPLAM(1+2+3+4) 83.843.404 66.123.928 48.905.833 38.398.288 87.304.121 21.180.193 32,0 2017 yılında kamu işletmelerinin tüm alımları, önceki yıla göre %32 oranında 21.2 milyar TL artarak 87,3 milyar TL’ye ulaşmıştır. Artış büyük ölçüde hava koşulları sebebiyle,

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2017 Yılı Genel Raporu 20 BOTAŞ’ın doğalgaz ve LNG ithalatının artmasından kaynaklanmıştır. Doğalgaz ile LNG alımları 2016 yılında 19,4 milyar TL’den 2017 yılında 33,9 milyar TL’ye ulaşmıştır. Kamu işletmelerinde alımlara gruplar itibarıyla bakıldığında özelleştirme kapsam ve programında olan kuruluşlar hariç tüm gruplarda artış görülmektedir. Özelleştirme kapsam ve programında olan kuruluşların alımlarındaki azalış Türkiye Petrol Dağıtım A.Ş.’nin 2017 yılında özelleştirilmesinden kaynaklanmıştır. 3.4.2. İşletme Sonuçları KİT’ler, Özelleştirme kapsam ve programındaki kuruluşlar ve diğer kuruluşların dönem sonuçları Tablo 4, bankaların dönem sonuçları Tablo 5, sigorta şirketleri dönem sonuçları Tablo 6 ve diğer mali kuruluşların dönem sonuçları Tablo 7 de gösterilmiştir. Tablo 4 : Kamu İşletmeleri Dönem Sonuçları () (Bin TL) Gelir ve Gider Kalemleri 2015 2016 2017 Yıllık Değişim Tutar Yüzde (%) A-Brüt satışlar 126.204.343 110.960.572 125.190.291 14.229.719 12,8 B-Satış indirimleri (-) 2.701.569 3.267.811 3.508.582 240.771 7,4 C-Net satışlar 123.502.774 107.692.761 121.681.709 13.988.948 13,0 D-Satışların maliyeti(-) 109.208.827 83.772.090 106.831.454 23.059.364 27,5 BRÜT SATIŞ KÂRI VEYA ZARARI 14.293.947 23.920.671 14.850.255 (9.070.416) (37,9) E-Faaliyet giderleri (-) 6.933.835 7.016.622 8.081.883 1.065.261 15,2 FAALİYET KÂRI VEYA ZARARI 7.360.112 16.904.049 6.768.372 (10.135.677) (60,0) F-Diğer faaliyetlerden olağan gelir ve kârlar 12.897.355 13.996.795 12.555.908 (1.440.887) (10,3) G-Diğer faaliyetlerden olağan gider ve zararlar (-) 8.809.978 8.242.527 10.077.169 1.834.642 22,3 H-Finansman giderleri (-) 1.143.353 1.016.146 1.549.345 533.199 52,5 OLAĞAN KÂR VEYA ZARAR 10.304.136 21.642.171 7.697.766 (13.944.405) (64,4) I-Olağan dışı gelir ve kârlar 1.362.187 6.128.215 9.291.357 3.163.142 51,6 J-Olağandışı gider ve zararlar (-) 4.169.815 5.325.833 3.346.533 (1.979.300) (37,2) DÖNEM KÂRI VEYA ZARARI (-) 7.496.508 22.444.553 13.642.590 (8.801.963) (39,2) K-Dönem kârı vergi ve diğer yasal yükümlülük karşılıkları (-) 1.324.198 4.050.391 2.590.747 (1.459.644) (36,0) DÖNEM NET KÂRI VEYA ZARARI (-) 6.172.310 18.394.162 11.051.843 (7.342.319) (39,9) ()Mali kuruluşlar hariç

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2017 Yılı Genel Raporu 21 Tablo 5 : Bankalar Dönem Sonuçları (Bin TL) Gelir ve Gider Kalemleri 2015 2016 2017 Yıllık Değişim Tutar % I- Faiz Gelirleri 51.820.594 64.321.274 85.106.086 20.784.812 32,3 II- Faiz Giderleri 28.202.440 33.950.226 48.565.823 14.615.597 43,1 III- Net Faiz Geliri/Gideri (I-II) 23.618.154 30.371.048 36.540.263 6.169.215 20,3 IV- Net Ücret Ve Komisyon Gelirleri/Giderleri 3.452.285 4.059.736 5.625.034 1.565.298 38,6 V- Temettü Gelirleri 464.241 618.684 645.602 26.918 4,4 VI- Ticari Kâr / Zarar (Net) (349.422) 246.397 (868.428) (1.114.825) (452,5) VII- Diğer Faaliyet Gelirleri/Giderleri 3.574.572 3.643.345 4.317.355 674.010 18,5 VIII- Faaliyet Gelirleri/Giderleri Toplamı 30.759.830 38.939.210 46.259.826 7.320.616 18,8 IX- Kredi Ve Diğer Alacaklar Değer Düşüş Karşılığı (-) 4.326.725 7.871.895 8.839.056 967.161 12,3 X- Diğer Faaliyet Giderleri (-) 13.024.474 13.928.873 16.614.346 2.685.473 19,3 XI- Net Faaliyet Kârı/Zararı (VIII-IX-X) 13.408.631 17.138.442 20.806.424 3.667.982 21,4 XII- Birleşme İşlemi Sonrasında Gelir Olarak Kaydedilen Fazlalık Tutarı - - - - - XIII- Öz Kaynak Yöntemi Uygulanan Ortaklıklardan Kâr/Zarar - - - - - XIV- Net Parasal Pozisyon Kârı/Zararı - - - - - XV- Sürdürülen Faaliyetler Vergi Öncesi K/Z 13.408.631 17.138.442 20.806.424 3.667.982 21,4 XVI- Sürdürülen Faaliyetler Vergi Karşılığı (±) (2.740.085) (3.834.271) (4.606.976) (772.705) 20,2 XVII- Sürdürülen Faaliyetler Dönem Net K/Z 10.668.546 13.304.171 16.199.448 2.895.277 21,8 XVIII- Durdurulan Faaliyetlerden Gelirler - - - - - XIX- Durdurulan Faaliyetlerden Giderler (-) - - - - - XX- Durdurulan Faaliyetler Vergi Öncesi K/Z - - - - - XXI- Durdurulan Faaliyetler Vergi Karşılığı (±) - - - - - XXII- Durdurulan Faal. Dönem Net K/Z - - - - - XXIII- Net Dönem Kârı/Zararı (XVII+XXII) 10.668.546 13.304.171 16.199.448 2.895.277 21,8 Tablo 6 : Sigorta Şirketleri Dönem Sonuçları (Bin TL) Gelir ve Gider kalemleri 2015 2016 2017 Yıllık Değişim Tutar % Teknik Gelir 1.872.974 2.797.975 3.665.534 867.559 31,0 Teknik Gider (-) 1.567.260 2.345.313 2.857.790 512.477 21,9 Teknik Bölüm dengesi 305.714 452.662 807.744 355.082 78,4 Yatırım gelirleri 273.594 324.247 514.052 189.805 58,5 Yatırım Giderleri (-) (88.131) (97.108) (146.685) (49.577) 51,1 Diğer Gelir/gider farkı (15.893) (602) (6.890) (6.288) 1.044,5 Brüt Dönem Karı/Zararı (Vergi Öncesi) 475.284 679.199 1.168.221 489.022 72,0 Vergi ve Diğer Yükümlülükler (-) 94.591 142.035 243.723 101.688 71,6 Dönem Net Karı/Zararı 380.693 537.164 924.498 387.334 72,1

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2017 Yılı Genel Raporu 22 Tablo 7 : Diğer Mali Kuruluşlar Dönem Sonuçları (Bin TL) Gelir ve Gider Kalemleri 2015 2016 2017 Yıllık Değişim Tutar % Brüt Kâr/Zarar 352.005 369.321 543.029 173.708 47,0 Esas Faaliyetlerden Gelirler 160.320 94.869 428.265 333.396 351,4 Esas Faaliyetlerden Giderleri (-) 178.534 178.099 172.094 (6.005) (3,4) Esas Faaliyet Kârı/Zararı 333.791 286.091 799.200 513.109 179,4 Diğer Gelirler 1.545.474 1.348.079 2.317.577 969.498 71,9 Diğer Giderler (-) 1.552.386 1.375.440 2.295.869 920.429 66,9 Sürdürülen faaliyetler vergi öncesi kârı/zararı 326.879 258.730 820.908 562.178 217,3 Sürdürülen faaliyetler vergi gideri/geliri (-) 26.452 37.377 73.727 36.350 97,3 Sürdürülen faaliyetler dönem kârı/zararı 300.427 221.353 747.181 525.828 237,6 Durdurulan Faaliyetler vergi öncesi kârı/zararı - - - - - Durdurulan faaliyetler vergi gideri/geliri - - - - - Durdurulan faaliyetler dönem kârı/zararı - - - - - Dönem kârı/zararı (net) 300.427 221.353 747.181 525.828 237,6 Kamu işletmelerinin (Mali kuruluşlar hariç) net satışları 2016 yılında önemli oranda düşmüş 2017 yılında ise bir önceki yıla göre %12,9 oranında artarak 121,4 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. 2016 yılındaki düşüş BOTAŞ ve TEİAŞ satışlarındaki düşüşten kaynaklanmıştır. BOTAŞ’ın net satışları 2015 yılında 37 milyar TL iken; 2016 yılında 29,7 milyar TL, 2017 yılında ise 33,5 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. TEİAŞ ise 2015 yılında 20 milyar TL satış yaparken; 2016 yılında 6,6 milyar TL, 2017 yılında ise 7,8 milyar TL satış yapmıştır. Kamu işletmelerinin (Mali kuruluşlar hariç) dönem kârı ise 2015 yılında 8 milyar TL’den 2016 yılında 23,3 milyar TL’ye yükselmiş, 2017 yılında ise 14,5 milyar TL seviyesine gerilemiştir. Kamu işletmelerinden 16 adedi 2017 yılında zarar ederken; diğerleri kâr elde etmiştir. En çok kâr elde eden kuruluşlar ise TOKİ (4 milyar TL), BOTAŞ (3,3 milyar TL) ve TEİAŞ (2,9 milyar TL) olmuştur. Bankalarda ise net faiz gelirlerindeki artışa paralel olarak dönem kârının da yıllar itibarıyla arttığı ve 2017 yılında 16,1 milyar TL’ye ulaştığı görülmektedir. Kârlılık sıralamasında kamu sermayeli bankalardan Ziraat Bankası 1. sırada, Halk Bankası 5. sırada ve Vakıfbank ise 6. sırada yer almıştır. Sigortacılık sektöründe faaliyette bulunan 4 kamu işletmesinden ikisi elementer ikisi hayat branşında faaliyet göstermektedir. Bu şirketlerin teknik kârı 2015 yılında 305,5 milyon

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2017 Yılı Genel Raporu 23 TL’den 2017 yılında 807,7 milyon TL’ye ulaşmıştır. Bu tutar sektörün %14’üne tekabül etmektedir. Teknik kârlılığa paralel olarak dönem kârı da yıllar itibarıyla artarak 924,5 milyon TL olarak gerçekleşmiştir. Diğer mali kuruluşların 2017 yılında esas faaliyet karı 799,2 milyon TL, dönem kârı ise 821 milyon TL seviyesindedir. 3.5. Yatırımlar Kalkınma planlarının hayata geçirilmesinde en önemli uygulama araçlarından birisi olan ve planın yapı taşları niteliğindeki kamu yatırım projelerini kapsayan Kamu Yatırım Programları, Yılı Programının Uygulanması, Koordinasyonu ve İzlenmesine Dair Bakanlar Kurulu Kararının eki olarak, 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu gereğince her yıl Ocak ayının on beşine kadar Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmektedir. Kamu Yatırım Programları; Merkezi Yönetim Bütçesi kapsamındaki kamu kuruluşlarının, Döner Sermayeli kuruluşların ve Sosyal Güvenlik Kuruluşlarının, Kamu İktisadi Teşebbüslerinin ve Özelleştirme Kapsamındaki Kuruluşlar ile İller Bankasının yürüteceği projeler ile Mahalli İdarelerin (büyükşehir belediyeleri, belediyeler, su ve kanalizasyon idareleri) dış proje kredisiyle finanse ederek yürütecekleri projeleri kapsamaktadır. Mahalli idarelerin yatırım programı kapsamındaki söz konusu projeleri ile diğer kuruluşların hibe vs. gibi istisnai kaynaklardan finanse edilen projeleri veya ödenekleri genel tablolara dâhil edilmemektedir. Yılı Programının Uygulanması, Koordinasyonu ve İzlenmesine Dair Bakanlar Kurulu Kararındaki hükümlere uygun olarak yatırım projelerinin; adı, yeri, karakteristiği, başlama bitiş tarihleri, tutarı ve ödeneği gibi parametrelerinde yıl içinde revizyonlar yapılabilmekte, programa yeni proje alınabilmekte veya programdan proje çıkarılabilmektedir. 2017 Yılı Yatırım Programı, Onuncu Kalkınma Planında, 2017-2019 Orta Vadeli Programında ve 2017 Yılı Programında öngörülen hedefler doğrultusunda hazırlanmıştır. 2017 yılı Programında belirlenen Genel Ekonomik Hedefler ve Yatırımlara göre 497,1 milyar TL tutarındaki toplam sabit sermaye yatırımının; 122,3 milyar TL’sinin kamu, 374,8 milyar TL’sinin özel sektör tarafından gerçekleştirilmesi öngörülmüştür. Önceki yıla göre özel sektör sabit sermaye yatırımlarında %11,5 oranında artış öngörülürken, kamu yatırımlarında beklenen artış oranı %17 seviyesindedir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2017 Yılı Genel Raporu 24 2017 Yılı Yatırım Programında kamu işletmelerinden; kamu payı yüzde 50'nin üzerindeki İktisadi Devlet Teşekkülleri ve Kamu İktisadi Kuruluşları ile bunların bağlı ortaklıkları, Özelleştirme Kapsamına Alınan Kuruluşlar, Döner Sermayeli Kuruluşlar, İller Bankası yatırımları düzenlenmiştir. Resmi Gazete’de her yıl Programların Uygulanması, Koordinasyonu ve İzlenmesine Dair Bakanlar Kurulu Kararı yayımlanmakta olup; Kalkınma Bakanlığı (T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı)Yatırım Programları kapsamında yürütülen kamu yatırımlarının gerçekleşme durumunu ortaya koymak üzere, söz konusu Karar gereğince Kamu Yatırımları Raporu hazırlamaktadır. Raporda yer alan revize ve gerçekleşme rakamları, kamu kuruluşlarınca Kamu Yatırım Proje Bilgi Sistemi’ne girilen bilgileri yansıtmaktadır. Kamu işletmelerinin Yatırım programı kapsamında yapılan yatırımları ve gerçekleşme tutarları aşağıda gösterilmiştir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2017 Yılı Genel Raporu 25 Tablo 8 : Kamu işletmelerinin Yatırım Programı kapsamındaki yapılan yatırımları Yatırımlar (Bin TL) 2015 2016 2017 Ödenek Gerçekleşme Ödenek Gerçekleşme Ödenek Gerçekleşme KİT'ler:
BOTAŞ 550.000 463.102 750.000 526.675 1.472.740 1.395.560 Çay İşletmeleri. 120.000 116.516 127.440 107.874 185.000 227.908 DMO 22.000 5.037 33.000 6.398 44.680 6.023 DHMİ. 450.000 378.280 478.062 478.518 621.138 795.922 EÜAŞ 520.000 148.335 645.000 176.965 575.000 304.654 Et ve Süt Kurum 58.000 37.046 61.600 32.773 33.000 10.074 Eti Maden İşl. 360.000 151.108 295.817 102.500 270.000 149.695 Kıyı Emniyeti 71.500 33.858 70.000 20.323 80.500 56.546 MKEK 253.000 127.800 267.480 166.374 230.305 118.630 TİGEM 150.000 89.637 110.000 71.992 160.000 127.971 TCDD 5.000.000 3.670.400 5.309.844 4.466.410 5.692.153 5.801.851 TEİAŞ 1.650.000 2.106.292 2.500.000 1.896.060 2.700.000 2.605.856 TETAŞ 2.300 309 2.400 1.132 1.800 659 TKİ 113.250 63.630 104.072 102.865 210.085 87.179 TMO. 160.131 29.342 169.459 10.761 73.042 22.154 TPAO 1.445.000 1.255.942 819.203 492.799 771.191 1.061.547 TTK 95.000 31.458 100.000 39.344 134.000 53.090 TÜDEMSAŞ 8.000 3.510 8.496 6.488 23.250 - TÜLOMSAŞ 14.000 10.567 15.500 11.121 15.500 10.025 TÜVASAŞ 11.826 9.180 20.000 12.415 35.000 9.479 Toplam 11.054.007 8.731.349 11.887.373 8.729.787 13.328.384 12.844.823 Döner sermayeli kuruluşlar:
TRT 95.000 74.936 84.850 30.334 90.100 61.812 AOÇ 4.190 1.667 4.445 1.229 4.765 1.906 Milli Piyango İD. 8.500 3.578 9.027 1.830 9.677 1.160
Toplam 107.690 80.181 98.322 33.393 104.542 64.878 Özelleştirme Kapsamında Kuruluşlar:
ADÜAŞ 60 14 60 32 60 44 Sümer Holding 1.360 3.400 1.000 539 750 56 T.Denizcilik İşl. 4.500 605 3.500 1.090 3.500 1.153 TEDAŞ 50.000 3.915 50.000 1.456 50.000 48.121 TEMSAN 7.000 205 3.000 27 3.110 925 T.Şeker Fabrikaları A.Ş. 44.000 32.284 46.604 40.379 83.000 92.152 T: Petrolleri Petrol Dağ. A.Ş. 140.000 - TTA 5.685 12.532 5.950 - Toplam 112.605 52.955 110.114 43.523 280.420 142.451 İller bankası 27.175 104
Genel Toplam 11.301.477 8.864.589 12.095.809 8.806.703 13.713.346 13.052.152

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2017 Yılı Genel Raporu 26 2017 yılı Yatırım Programında KİT’ler için 13,3 milyar TL ödenek ayrılmış olup en büyük yatırım ödeneği TCDD ile TEİAŞ için ayrılmıştır. Kamu işletmeleri kapsamında denetimi yapılan kuruluşların toplam yatırım ödeneği 2017 yılında 13,7 milyar TL, gerçekleşme ise 13,1 milyar TL olmuştur. Kamu yatırım programlarına yıllar itibarıyla bakıldığında gerçekleşme yüzdesinin %70- %80 civarında olduğu görülmektedir. Kamu işletmelerinin türleri itibariyle nakdi yatırım harcama tutarları aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. Tablo 9 : Nakdi Yatırım Harcamaları (Milyon TL ) Nakdi harcama 2015 2016 2017 Yıllık Değişim Tutar % 1- KİT’ler 9.692.773 9.865.819 13.938.199 4.072.380 41,3 2- Özelleştirme Kapsam ve Programındaki Kuruluşlar 55.608 91.248 129.223 37.975 41,6 3- Mali Kuruluşlar 850.357 588.184 876.888 288.704 49,1 4- Diğer Kuruluşlar 573.647 358.198 938.759 580.561 162,1
Toplam 11.172.385 10.903.449 15.883.069 4.979.620 45,7 Nakdi yatırım harcamaları tablosu, yatırım programı kapsamında olmayan kuruluş ve yatırımları da içermekte olup; tablodaki veriler kamu işletmelerinin yatırım programı kapsamında yapılan yatırımlar tutarından farklılık göstermektedir. 2017 yılında nakdi yatırım harcamaları bir önceki yıla göre %45,7 oranında artmıştır. Artışın 4,1 milyar TL’si KİT’lerde gerçekleşmiş, yatırım harcaması en çok artan kuruluşlar ise DHMİ, BOTAŞ ve TPAO olmuştur. 3.6. Bağlı Şirketler/Ortaklıklar ve İştirakler Türkiye Muhasebe Standartlarına göre; başka şirketlere ortak olmak üzere edinilen sermaye payları ortak olunan sermaye payları oranına göre veya kontrol gücünün işletmede olup olmamasına göre önemli etki taşıyan iştirakler, bağlı ortaklıklar veya iş ortaklıkları olarak tanımlanmaktadır. Standartlarda iştirak; yatırımcı işletmenin üzerinde önemli etkisinin bulunduğu işletme olarak, önemli etkinlik ise işletmede finansal ve faaliyetle ilgili politikaların belirlenmesine

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2017 Yılı Genel Raporu 27 katılma gücünü ve bu politikaları tek başına ya da bir başka taraf ile ortak kontrol etme gücü olarak tanımlanmıştır. Bir işletmenin doğrudan ya da dolaylı olarak yatırım yapılan işletmenin oy hakkının yüzde 20 ya da daha fazlasını elinde tutması durumunda, aksi açıkça ortaya konulamadığı sürece, söz konusu işletmenin önemli etkisinin bulunduğu kabul edilmektedir. İşletmenin doğrudan veya dolaylı olarak yüzde elli oranından fazla sermaye ya da oy hakkına veya en az bu oranda yönetim çoğunluğunu seçme hakkına sahip olduğu işletmeler ise bağlı ortaklık olarak değerlendirilmektedir. Ayrıca yüzde yirminin altındaki iştirak payları da gerçeğe uygun değerle değerlenen finansal varlıklar olarak veya gerçeğe uygun değeri güvenilir olarak ölçülememesi durumunda maliyet değeriyle değerlenen finansal varlıklar olarak değerlendirilmektedir Kamu işletmelerinden 233 sayılı KHK kapsamında olanların sermayesinde yüzde onbeş ve üzeri pay sahibi olduğu şirketler; bu KHK’nın 2 inci maddesinin beşinci ve altıncı fıkrasında tanımlanan özelliklere göre bağlı ortaklık ve iştirak olarak adlandırılmakta ve KHK’nın üçüncü ve dördüncü bölümündeki hükümlere göre faaliyet göstermektedir. 233 sayılı KHK’ya göre sermayesinin yüzde ellisinden fazlası iktisadi devlet teşekkülüne veya kamu iktisadi kuruluşuna ait olan anonim şirketler bağlı ortaklık; sermayelerinin en az yüzde onbeşine, en çok yüzde ellisine sahip bulundukları anonim şirketler ise iştirak olarak tanımlanmıştır. 5411 sayılı Bankacılık Kanunu’nun ortaklık paylarına ilişkin sınırlamalar başlıklı 56 ncı maddesinin birinci fıkrasında, “Bankaların; kredi kuruluşları ve finansal kuruluşlar dışındaki bir ortaklıktaki payı kendi öz kaynaklarının yüzde onbeşini, bu ortaklıklardaki paylarının toplam tutarı ise kendi öz kaynaklarının yüzde altmışını aşamaz” hükmü getirilmiş, diğer fıkralarda iştirak oranlarının öz kaynaklar karşısındaki durumu ile banka sermayesinde payı bulunan ortaklıkların iştirak ilişkisi düzenlenmiştir. Bankacılık sektörü için, bağlı ortaklık, iştirak, birlikte kontrol edilen ortaklıklar ve satılmaya hazır finansal varlıklarda izlenen ortaklıklar ayrı ayrı tanımlanmıştır. BDDK tarafından çıkarılan ve 08.11.2006 tarihli ve 26340 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Bankaların Konsolide Finansal Tablolarının Düzenlenmesine İlişkin Tebliğ’de; -Bağlı ortaklık; ana ortaklığın kontrolü altında faaliyet gösteren ortaklık,

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2017 Yılı Genel Raporu 28 -İştirak; ana ortaklık bankanın sermayesine katıldığı, üzerinde kontrolü bulunmamakla birlikte önemli etkinliğe sahip olduğu yurt içinde veya yurt dışında kurulu bulunan ortaklık, -Birlikte kontrol edilen ortaklıklar; iş ortaklıkları ve adi ortaklıklar dâhil olmak üzere, ana ortaklık bankanın bir ortaklık sözleşmesi çerçevesinde başka gruplarla birlikte kontrol ettiği, yurt içinde veya yurt dışında kurulu bulunan ortaklık, şeklinde tanımlanmıştır. Kamu işletmelerinin sermaye payına sahip olduğu iştirak, bağlı ortaklık veya hisse senedi olarak kayıtlarında yer alan tüm şirketlerin sayısı, sermayeleri, kamu işletmelerinin sermaye taahhütleri aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. Tablo 10 : Bağlı Şirketler/Ortaklıklar ve İştiraklere İlişkin Başlıca Bilgiler () Başlıca bilgiler Ölçü 2015 2016 2017 Değişim
Tutar Yüzde (%) İştirak edilen şirket sayısı:
-Bir kuruluşun iştirak ettiği Adet 75 77 84 7 9,1 -Birden fazla kuruluşun iştirak ettiği Adet 32 31 25 (6) (19,4) -Tasfiye halindeki ve faaliyetsiz iştirakler Adet 16 16 15 (1) (6,3) -Yabancı sermayeli iştirakler Adet 30 33 31 (2) (6,1) Toplam Adet 153 157 155 (2) (1,3) İştiraklerin:
-Esas sermayeleri Bin TL 29.154.585 35.965.851 46.088.948 10.123.097 28,1 -Ödenmiş sermayeleri Bin TL 27.393.514 33.983.271 45.697.029 11.713.758 34,5 -Sermaye ödeme oranı % 94,0 94,5 99,1 5 - Denetlenen kuruluşların iştirakleri:
-Sermaye taahhüdü Bin TL 13.442.892 17.515.161 24.962.345 7.447.184 42,5 -Sermaye ödemesi Bin TL 11.942.008 15.579.980 22.906.950 7.326.970 47,0 -Sermaye ödeme oranı % 88,8 89,0 91,8 3 - -Denetlenen kuruluşların, iştiraklerin
sermayesine katılma oranı % 46,1 48,7 54,2 5 11,2 İştiraklerin:
-Dönem kârları toplamı Bin TL 24.955.821 24.402.090 37.086.413 12.684.323 52,0 -Dönem zararları toplamı Bin TL (776.489) (3.421.870) (3.233.971) 187.899 (5,5) Denetlenen kuruluşların payına düşen:
-Temettü Bin TL 835.561 558.381 910.193 351.812 63,0 -Temettünün ödenen iştirak payına oranı % 7,0 3,6 4,0 0,4 - () Mastercard ve Visa Inc.E şirketlerindeki sermaye payı çok küçük olduğu için bu şirketlerin esas ve ödenmiş sermaye ile dönem kâr/zararları tabloya dâhil edilmemiştir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2017 Yılı Genel Raporu 29 2017 yılında 8 şirkette sermaye payı edinilmiş, 10 şirket ile sermaye ilişkisi, tasfiye olma, iflas nedeniyle kapatılma veya satılmak suretiyle sonlandırılmıştır. Bu şirketlere kamu işletmelerince 25 milyar TL sermaye taahhüdünde bulunulmuş ve 22,9 milyar TL’si ödenmiştir. 2017 yılında bu şirketlerden toplam 910 milyon TL temettü elde edilmiştir. Denetim Raporlarının yazılma tarihinde bazı şirketlerin Genel Kurul toplantıları yapılmadığından; temettü miktarının artması söz konusu olabilecektir.

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2017 Yılı Genel Raporu 30 EK: KAMU İŞLETMELERİ LİSTESİ VE İŞLETMELERE İLİŞKİN BAŞLICA BİLGİLER
Kamu İşletmeleri Listesi ve İşletmelere İlişkin Başlıca Bilgiler (Bin TL) Sıra No Kamu İşletmeleri Sermaye (**) Kaynaklar Varlıklar Toplamı Dönem Sonucu Esas Ödenmiş Öz Yabancı I KİT’LER
1 Devlet Malzeme Ofisi Genel Müdürlüğü (DMO) 130.582 82.946 568.142 1.054.340 1.622.482 238.967 2 Et ve Süt Kurumu Genel Müdürlüğü 880.000 854.000 728.283 609.438 1.337.721 279.337 3 Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü 600.000 600.000 3.449.206 414.426 3.863.632 1.800.161 4 Makine ve Kimya Endüstrisi Kurumu Genel Müdürlüğü 675.000 659.601 1.047.378 1.466.767 2.514.145 4.468 5 Toprak Mahsulleri Ofisi Genel Müdürlüğü (TMO) 2.550.000 3.004.504 3.986.496 4.202.314 8.188.810 (267.149) 6 Türkiye Kömür İşletmeleri Kurumu Genel Müdürlüğü 1.000.000 1.000.000 1.755.221 903.187 2.658.408 (172.925) 7 Türkiye Taşkömürü Kurumu Genel Müdürlüğü (TTK) 10.750.000 9.365.000 9.326.757 80.378 9.407.135 (7.141) 8 Türkiye Petrolleri A.O.(TPAO) 5.200.000 3.467.040 13.121.035 10.348.497 23.469.532 1.130.149 9 Boru Hatları ile Petrol Taşımacılığı A.Ş. (BOTAŞ) 4.240.000 4.145.000 20.051.696 10.240.532 30.292.228 3.333.988 10 Türkiye Elektrik Ticaret ve Taahhüt A.Ş. 179.000 111.596 670.927 2.496.899 3.167.826 14.881 11 Elektrik Üretim A.Ş. 14.000.000 11.700.135 18.996.873 4.626.630 23.623.503 18.107 12 Türkiye Elektrik İletim A.Ş. 5.000.000 5.000.000 13.960.568 3.486.237 17.446.805 2.924.244 13 Çay İşletmeleri Kurumu Genel Müdürlüğü 2.050.000 1.767.413 1.397.221 1.774.814 3.172.035 (267.742) 14 Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü 2.080.000 2.070.747 1.602.726 729.194 2.331.920 (59.346) 15 T.C. Devlet Demiryolları İşletmesi Genel Müdürlüğü (TCDD) 66.250.000 55.759.411 37.695.391 5.397.410 43.092.801 (2.001.970) 16 TKİ Ege Linyitleri İşletmesi Müessesesi*

17 TKİ Garp Linyitleri İşletmesi Müessesesi*

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2017 Yılı Genel Raporu 31 18 TTK Amasra Taşkömürü İşletmesi Müessesesi 965.000 854.850 59.113 6.882 65.995 (76.310) 19 TTK Armutçuk Taşkömürü İşletmesi Müessesesi 1.230.000 1.044.800 31.610 26.857 58.467 (112.406) 20 TTK Karadon Taşkömürü İşletmesi Müessesesi 3.840.000 3.278.000 126.003 39.565 165.568 (318.919) 21 TTK Kozlu Taşkömürü İşletmesi Müessesesi 2.225.000 1.991.000 73.571 20.789 94.360 (200.278) 22 TTK Üzülmez Taşköprü İşletmesi Müessesi 2.280.000 2.028.850 38.434 36.586 75.020 (144.125) 23 Devlet Hava Meydanları İşletmesi Genel Müdürlüğü 5.250.000 3.986.975 7.830.759 2.137.349 9.968.108 1.930.640 24 Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü 51.095 51.095 629.064 204.287 833.351 487.603 25 Türkiye Vagon Sanayii A.Ş. 180.000 180.000 124.141 388.886 513.027 149 26 Türkiye Lokomotif ve Motor Sanayii A.Ş. (TÜLOMSAŞ) 150.000 150.000 205.947 45.856 251.803 5.252 27 Türkiye Demiryolu Makinaları Sanayii A.Ş. (TÜDEMSAŞ) 180.000 180.000 69.627 197.892 267.519 (15.203) 28 TCDD Taşımacılık A.Ş. 5.000.000 5.000.000 4.368.263 623.804 4.992.067 (631.737) 29 T. Elektromekanik Sanayi A.Ş. 275.000 275.000 27.876 205.719 233.595 860 30 Türkiye Elektrik Dağıtım A.Ş. 22.000.000 18.348.642 3.402.313 5.441.549 8.843.862 (216.200)
TOPLAM (I) 159.210.677 136.956.605 145.344.641 57.207.084 202.551.725 7.677.355 II ÖZELLEŞTİRME KAPSAM VE PROGRAMINDAKİ KURULUŞLAR 1 T.H. Karadeniz Bakır İşletmeleri A.Ş. (KBİ)

• • 300 5 305 300 2 Sümer Holding A.Ş. 11.299.080 6.443.444 38.119 9.802 47.921 (13.703) 3 Türkiye Denizcilik İşletmeleri A.Ş. 220.948 131.016 155.990 37.143 193.133 51.601 4 Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. 2.500.000 2.367.841 1.606.526 4.905.092 6.511.618 (258.136) 5 Ankara Doğal Elektrik Üretim ve Ticaret A.Ş. 1.000 1.000 82.910 1.217 84.127 1.345 6 TP Petrol Dağıtım A.Ş. * - - - - - - 7 Doğusan Boru Sanayi ve Ticaret A.Ş. 20.000 23.384 15.486 9.048 24.534 (1.295)
    TOPLAM (II) 14.041.028 8.966.685 1.899.331 4.962.307 6.861.638 (219.888) III MALİ KURULUŞLAR 1 T.H. Türkiye Emlak Bankası A.Ş. 750.000 749.000 561.905 143.233 705.138 (1.030.969)

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2017 Yılı Genel Raporu 32 2 Türkiye Kalkınma Bankası A.Ş. 500.000 500.000 1.256.265 7.726.898 8.983.163 164.644 3 T.C. Ziraat Bankası A.Ş. 5.600.000 5.600.000 47.009.828 387.264.681 434.274.509 10.286.699 4 Ziraat Finansal Kiralama Hizmetleri A.Ş. 250.000 250.000 335.148 2.305.936 2.641.084 82.924 5 Ziraat Hayat ve Emeklilik A.Ş. 80.000 80.000 133.938 5.560.343 5.694.281 564.125 6 Ziraat Portföy Yönetimi A.Ş. 12.500 12.500 39.817 2.687 42.504 19.671 7 Ziraat Sigorta A.Ş. 50.000 50.000 434.698 715.782 1.150.480 285.735 8 Ziraat Yatırım Menkul Değerler A.Ş. 60.000 60.000 124.805 49.710 174.515 53.391 9 Ziraat Katılım Bankası A.Ş. 1.250.000 1.250.000 1.403.681 12.946.462 14.350.143 199.974 10 Ziraat Gayrimenkul Yatırım Ortaklığı A.Ş. 1.300.000 1.300.000 1.550.783 1.039 1.551.822 236.712 11 Ziraat Katılım Varlık Kiralama A.Ş. 50 50 53 557.820 557.873 2 12 İller Bankası A.Ş. 13.122.184 13.122.184 13.122.184 11.866.505 24.988.689 1.232.887 13 ZKB Varlık Kiralama A.Ş.* - - - - - - 14 T.H. Kalkınma Yatırım Menkul Değerler A.Ş. 5.000 5.000 8.565 318 8.883 876 15 Türk İhracat Kredi Bankası A.Ş. (EXİMBANK) 4.800.000 4.800.000 5.774.083 79.601.106 85.375.189 568.475 16 Türkiye Halk Bankası A.Ş. 1.250.000 1.250.000 25.376.739 279.973.909 305.350.648 4.709.582 17 Halk Faktoring A.Ş. 70.000 70.000 106.105 1.119.096 1.225.201 39.760 18 Halk Finansal Kiralama A.Ş. 272.250 272.250 370.024 2.597.722 2.967.746 82.616 19 Halk Portföy Yönetimi A.Ş. 18.000 18.000 29.447 1.897 31.344 12.176 20 Halk Hayat ve Emeklilik A.Ş. 412.000 412.000 685.406 4.048.133 4.733.539 272.288 21 Halk Sigorta A.Ş. 187.000 187.000 242.274 1.422.950 1.665.224 46.073 22 Halk Yatırım Menkul Değerler A.Ş. 82.000 82.000 131.281 753.192 884.473 40.671 23 Halk Gayrimenkul Yatırım Ortaklığı A.Ş. 820.000 820.000 1.879.401 497.533 2.376.934 252.109 24 Vakıflar Bankası TOA 2.500.000 2.500.000 23.257.818 247.313.892 270.571.710 4.675.132
TOPLAM (III) 33.390.984 33.389.984 123.834.248 1.046.470.844 1.170.305.092 22.795.553 IV DİĞER KURULUŞLAR 1 T.C. Posta ve Telgraf Teşkilatı A.Ş. (PTT) 5.000.000 1.534.463 2.559.084 3.008.146 5.567.230 641.900 2 İstanbul Olimpiyat Oyunları Hazırlık ve Düzenleme Kurulu

• • 473.348 3.824 477.172 75.954

T.C. Sayıştay Başkanlığı Kamu İşletmeleri 2017 Yılı Genel Raporu 33 3 Atatürk Orman Çiftliği Müdürlüğü (AOÇ) 0,5 11.275 19.025 118.395 137.420 22.583 4 Milli Piyango İdaresi Genel Müdürlüğü (MPİ)

• • 3.143 908.935 912.078 653.902 5 Türkiye Radyo Televizyon Kurumu (TRT) 182.000 182.000 2.727.214 381.504 3.108.718 565.310 6 Toplu Konut İdaresi Başkanlığı (TOKİ) - - 37.762.248 37.570.688 75.332.936 3.972.953 7 Şeker Kurumu* - - - - - - 8 Vakıf İnşaat Restorasyon ve Ticaret A.Ş. 34.330 34.330 36.909 24.026 60.935 822 9 TÜRKSAT Uydu Haberleşme Kablo TV ve İşletme A.Ş. 1.955.058 1.955.058 2.211.269 485.764 2.697.033 238.439 10 Arıcak Turizm ve Ticaret A.Ş. 1.250 9.713 5.597 3.096 8.693 (479) 11 TÜBİTAK Marmara Teknokent A.Ş. 500 535 37.010 15.782 52.792 1.500 12 Ziraat Teknoloji A.Ş. 5.000 5.000 13.082 35.661 48.743 2.718 13 Bileşim Alternatif Dağıtım Kanalları A.Ş. 20.000 20.000 30.066 15.876 45.942 9.521
    TOPLAM (IV) 7.198.139 3.752.374 45.877.995 42.571.697 88.449.692 6.185.123
    GENEL TOPLAM 213.840.828 183.065.648 316.956.215 1.151.211.932 1.468.168.147 36.438.143 (*) 2017 yılında kıst rapor yazılmış veriler Kamu İşletmeleri Genel Raporu’na dâhil edilmemiştir. (**) Ödenmiş sermaye rakamları enflasyon düzeltmesi farklarını içermektedir. Bazı kuruluşlarda ödenmiş sermayenin esas sermaye rakamından büyük olması enflasyon düzeltme farklarından kaynaklanmaktadır.